Si u bë Zvicra neutrale: Roli vendimtar i komandantit shqiptar, Mërkur Bua Shpata

Pergatiti Dr Genc Struga

Sot, kur përmendet Zvicra, fjala e parë që vjen ndërmend është neutraliteti. Prej shekujsh, ky vend alpin njihet si një oaz paqeje që nuk përfshihet në konfliktet ushtarake globale. Por në fillim të shekullit të 16-të, Zvicra ishte krejt e kundërta: ajo zotëronte ushtrinë më të frikshme, më agresive dhe më të pamposhtur në Evropë.
Ndryshimi drastik që e ktheu këtë fuqi ushtarake në një vend neutral nisi në një fushëbetejë të përgjakshme në vitin 1515, ku një rol kyç luajti një komandant me origjinë shqiptare: Mërkur Bua Shpata.

Zvicra e shekullit të 16-të: Njësia ushtarake e pathyeshme
Para vitit 1515, këmbësoria zvicerane ishte tmerri i oborreve mbretërore evropiane. Të armatosur me heshta të gjata dhe të njohur për disiplinën e hekurt, mercenarët zviceranë kishin pushtuar territore të rëndësishme në veri të Italisë, duke përfshirë Dukatin e Milanos, dhe silleshin si fuqia kryesore ushtarake e kontinentit. Askush nuk besonte se ata mund të mposhteshin në fushë të hapur.

Kush ishte Mërkur Bua Shpata?
I lindur në Peloponez në një familje fisnike arbërore (pinjoll i familjes së njohur Bua Shpata), Mërkur Bua u rrit me traditat e luftës kundër Perandorisë Osmane, ashtu si bashkëkohësit e tij që ndoqën rrugën e Skënderbeut. Pas rënies së trojeve shqiptare, ai emigroi në Itali, ku u bë një nga komandantët më të famshëm të stradiotëve – njësisë elitare të kalorësisë së lehtë shqiptare, e njohur për shpejtësinë marramendëse, taktikat e goditjes dhe tërheqjes së menjëhershme, si dhe trimërinë e jashtëzakonshme.

Beteja e Marinjanos (1515) dhe pika e kthesës
Në shtator të vitit 1515, mbreti i ri i Francës, Françesku I, i mbështetur nga Republika e Venedikut, vendosi të rimerrte Dukatin e Milanos nga duart e zviceranëve. Dy ushtritë u përballën pranë fshatit Marinjano (sot Melegnano, pranë Milanos), në atë që historia e njeh si “Beteja e Gjigantëve”.
Dita e parë e luftimeve ishte dramatike. Zviceranët sulmuan me egërsi dhe po e shtynin ushtrinë franceze drejt shkatërrimit. Vetë mbreti Françesku I u rrezikua seriozisht në fushëbetejë.
Në mëngjesin e ditës së dytë, kur fati i luftës dukej i vulosur në favor të zviceranëve, në fushëbetejë mbërritën përforcimet venedikase. Në krye të pararojës së tyre ishte Mërkur Bua me kalorësit e tij stradiotë.
Me një manovër të rrufeshme, Mërkur Bua dhe kalorësit e tij sulmuan krahun dhe prapavijën e formacioneve zvicerane. Taktika e tyre e panjohur për këmbësorinë e rëndë zvicerane krijoi kaos të menjëhershëm. Ndërhyrja e shqiptarëve jo vetëm që e shpëtoi mbretin francez nga kapja ose vdekja, por çau bllokadën e hekurt të zviceranëve, duke i hapur rrugë kundërsulmit vendimtar franko-venedikas.
Zviceranët pësuan një disfatë katastrofike, duke humbur rreth 10,000 deri në 14,000 ushtarë – pothuajse gjysmën e forcës së tyre.

Lindja e neutralitetit zviceran
Humbja në Marinjano tronditi themelet e Konfederatës Zvicerane. Për herë të parë, kantonet zvicerane kuptuan se nuk ishin të pamposhtura dhe se çmimi në jetë njerëzore i ambicieve të tyre pushtuese ishte i papërballueshëm.
Një vit më pas, në vitin 1516, Zvicra nënshkroi “Paqen e Përhershme” me Francën. Nga ai moment, Zvicra hoqi dorë përgjithmonë nga ekspansioni ushtarak dhe nga ndërhyrjet në luftërat e vendeve të tjera, duke nisur kështu rrugëtimin e saj drejt neutralitetit të plotë, i cili u njoh zyrtarisht nga fuqitë e mëdha në Kongresin e Vjenës në vitin 1815.
Edhe pse në historinë moderne suksesi i një beteje i atribuohet strategjisë së mbretërve dhe shteteve të mëdha, kronikat e kohës dhe historianët ushtarakë pranojnë se guximi dhe shpejtësia e Mërkur Bua Shpatës me stradiotët e tij ishin shkëndija që theu mitin e ushtrisë zvicerane dhe e drejtoi këtë vend drejt paqes shekullore.

Referenca

• Kronikat bashkëkohore të betejës dhe bëmat e Mërkur Buas: Tzanes Koroneos, Andreae Cornelii historia / Poema për bëmat e Mërkur Buas (shek. XVI) – poemë epike e shkruar nga bashkëluftëtari dhe sekretari i tij, që dokumenton në detaje fushatat ushtarake të Mërkur Buas, përfshirë rolin e stradiotëve në Marinjano.
• Dokumentacioni venedikas i kohës: Marino Sanuto, I Diarii (Ditaret, vëllimi XXI, 1515) – arkivi më i rëndësishëm ditor i Republikës së Venedikut, ku përshkruhet mbërritja e kalorësisë së lehtë shqiptare (stradiotëve) nën komandën e Mërkur Buas dhe thyerja e forcave zvicerane në Marinjano.
• Biografia dhe studimi arkivor mbi familjen Bua: Kostas Biris, Arvanitasit, dorët e Evropës moderne (1960) dhe Sathas, Konstantinos, Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au Moyen Âge (vëll. VI-IX) – përmbajnë dokumente origjinale nga arkivat e Venedikut mbi kontratat ushtarake, titujt fisnikë dhe betejat e Mërkur Bua Shpatës.
• Historia e stradiotëve në Evropë: Petko Ivanov dhe Nicholas Pappas, studime mbi Stradioti: Balkan Mercenaries in Fifteenth and Sixteenth Century Italy – analizojnë taktikat e kalorësisë së lehtë shqiptare në luftërat italiane (1494–1559).
• Beteja e Marinjanos dhe origjina e neutralitetit zviceran: Departamenti Federal i Punëve të Jashtme të Zvicrës (FDFA), Swiss Neutrality (dokument zyrtar mbi historikun e neutralitetit, ku viti 1515 dhe Traktati i Paqes së Përhershme të vitit 1516 shënohen si pika zyrtare e kthesës).
• Studime në gjuhën shqipe: Luan Malltezi, Stradiotët shqiptarë në Evropë dhe Pëllumb Xhufi, studime mbi mërgimin fisnik arbëror dhe kontributin ushtarak në Italinë e Rilindjes.