ZBULIM I RRALLË NË AIGAI: STATUJA 2200-VJEÇARE E HESTISË, PERËNDESHËS QË “RUANTE” VATRËN DHE QYTETIN

September 30, 2026 17

Një prej zbulimeve më të veçanta të arkeologjisë së periudhës helenistike ka dalë nga qyteti antik i Aigait, në provincën e Manisës, në Turqinë e sotme. Bëhet fjalë për një statujë monumentale prej mermeri të Hestisë, perëndeshës së vatrës, familjes dhe rendit qytetar në botën e lashtë greke.

Statuja është rreth 2,7 metra e lartë, daton afërsisht 2200 vjet më parë dhe, sipas arkeologëve që drejtojnë kërkimet në Aigai, konsiderohet si e vetmja statujë e njohur e Hestisë nga periudha helenistike që ka mbijetuar deri në ditët tona. Ajo u zbulua gjatë gërmimeve të vitit 2005 dhe u gjet e rrëzuar pranë bazamentit ku kishte qëndruar në antikitet.

Një statujë në zemër të pushtetit qytetar

Ajo që e bën zbulimin edhe më interesant nuk është vetëm madhësia apo rrallësia e skulpturës, por vendi ku ajo ishte vendosur 22 shekuj më parë.

Hestia qëndronte në Bouleuterion, ndërtesën ku mblidhej këshilli i qytetit të Aigait. Ky nuk ishte një tempull i zakonshëm. Ishte një nga qendrat kryesore të jetës politike dhe administrative të qytetit, vendi ku diskutoheshin dhe merreshin vendime për komunitetin.

Bouleuterioni i Aigait kishte përmasa rreth 24 me 14 metra, 12 radhë ulësesh dhe kapacitet për afërsisht 190 persona. Në pjesën qendrore të tij ndodhej bazamenti mbi të cilin ishte ngritur statuja e Hestisë Bollaia.

Kjo do të thotë se anëtarët e këshillit, kur mblidheshin për të diskutuar çështjet e qytetit, e kishin figurën e perëndeshës në një pozicion qendror.

Në botën antike kjo kishte një simbolikë të fuqishme. Hestia nuk përfaqësonte vetëm zjarrin e shtëpisë. Ajo lidhej me vazhdimësinë, stabilitetin dhe unitetin e komunitetit. Vatra e përbashkët ishte, në një kuptim, simboli i vetë qytetit.

Mbishkrimi që ndihmoi në identifikimin e saj

Një nga provat më të rëndësishme vjen nga një mbishkrim i zbuluar pranë Bouleuterionit.

Në të thuhet se Antiphanes, biri i Apollonidas, ia kishte kushtuar ndërtesën Zeus Bollaios, Hestia Bollaia dhe Demos-it, pra bashkësisë së qytetarëve.

Mbishkrimi mendohet se ka qenë vendosur dikur në fasadën e ndërtesës. Kjo lidh drejtpërdrejt kultin e Hestisë me institucionin qytetar të Aigait dhe shpjegon përse statuja e saj ndodhej pikërisht në sallën e këshillit.

Edhe emërtimi Hestia Bollaia është domethënës: këtu perëndesha shfaqet jo thjesht si mbrojtëse e vatrës familjare, por e lidhur me këshillin dhe komunitetin politik.

Çfarë gjetën arkeologët poshtë statujës?

Historia bëhet edhe më interesante në bazamentin e saj.

Poshtë platformës ku qëndronte statuja arkeologët identifikuan një gropë rituale të gdhendur në shkëmb, të njohur si bothros. Brenda saj u zbuluan enë qeramike, 16 monedha bronzi, figurina prej terrakote, llamba vaji dhe objekte të tjera.

Sipas ekipit arkeologjik, këto objekte lidhen me një ceremoni rituale që mund të jetë zhvilluar për shenjtërimin e ndërtesës gjatë ndërtimit të saj. Materialet arkeologjike e vendosin këtë fazë rreth mesit të shekullit II para erës sonë.

Pra, statuja nuk ishte një element dekorativ i shtuar rastësisht. Ajo ishte pjesë e identitetit institucional dhe fetar të ndërtesës.

Madje, prania e kultit të Hestisë ka bërë që studiuesit të shqyrtojnë mundësinë që ndërtesa të ketë shërbyer njëkohësisht si Bouleuterion dhe Prytaneion — dy institucione të rëndësishme të qytetit antik.

Kush ishte Hestia?

Në mitologjinë greke, Hestia ishte perëndesha e vatrës dhe zjarrit të shenjtë. Por kuptimi i saj shkonte përtej shtëpisë individuale.

Ashtu si një familje kishte vatrën e saj, edhe qyteti kishte një vatër simbolike të përbashkët. Zjarri përfaqësonte vazhdimësinë e komunitetit dhe lidhjen ndërmjet qytetarëve.

Pikërisht për këtë arsye prania e Hestisë në një ndërtesë ku mblidhej këshilli kishte rëndësi të veçantë: shtëpia dhe qyteti trajtoheshin si dy nivele të së njëjtës bashkësi.

Drejtori i gërmimeve të Aigait, arkeologu Yusuf Sezgin, e ka lidhur vendosjen e statujës me idenë e unitetit dhe stabilitetit qytetar.

Aigai – qyteti që mbijetoi për shekuj

Edhe vetë vendi ku u gjet statuja ka një histori të jashtëzakonshme.

Aigai ishte një nga qytetet e Aiolisit në Anadollin perëndimor. Burimet antike e përmendin mes qyteteve të lidhura me popullsinë eoliane, ndërsa rezultatet arkeologjike e çojnë themelimin e vendbanimit të paktën në fundin e shekullit VIII para erës sonë.

Qyteti ndodhej në një zonë malore, në Yunt Dağı, dhe ekonomia e tij lidhej fort me blegtorinë. Emri Aigai lidhet etimologjikisht me fjalën e lashtë greke për “dhi”, ndërsa figura e dhisë shfaqej edhe në monedhat e qytetit.

Aigai përjetoi një periudhë të rëndësishme zhvillimi nën ndikimin e Mbretërisë së Pergamonit. Në vitin 17 të erës sonë qyteti u prek rëndë nga tërmeti i madh që goditi disa qytete të Anadollit perëndimor.

Bouleuterioni vazhdoi të përdorej, me riparime të ndryshme, deri rreth shekullit III të erës sonë. Kjo do të thotë se ndërtesa mund të ketë qenë pjesë aktive e jetës qytetare për afro pesë shekuj.

Nga rrënojat në muze

Statuja e Hestisë u zbulua në dy fragmente të mëdha gjatë fushatave të gërmimeve të viteve 2005–2006. Pas restaurimit dhe konservimit, ajo kaloi një periudhë të gjatë në ruajtje, përpara se të ekspozohej publikisht në muzeun e ri të Manisës.

Muzeu ka bërë diçka veçanërisht interesante: nuk e ka vendosur skulpturën thjesht mbi një piedestal.

Rreth saj është krijuar një hapësirë ekspozimi që rikujton organizimin e Bouleuterionit të Aigait, duke synuar t’i japë vizitorit një ide se si mund të dukej statuja në kontekstin e saj origjinal.

Në këtë mënyrë, pas më shumë se dy mijëvjeçarësh, Hestia është vendosur përsëri simbolikisht në qendër të “sallës së këshillit”.

Një dëshmi e rrallë e marrëdhënies mes fesë dhe politikës

Rëndësia e kësaj statuje shkon përtej vlerës së saj artistike.

Ajo tregon se në qytetet helenistike feja, institucionet politike dhe identiteti qytetar ndërthureshin ngushtë. Perëndesha e vatrës familjare mund të bëhej njëkohësisht simbol i “vatrës” së gjithë qytetit.

Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia e këtij zbulimi: një skulpturë mermeri, e rrëzuar dhe e varrosur për shekuj, na rikthen jo vetëm fytyrën e një perëndeshe të lashtë, por edhe mënyrën se si një qytet i 2200 viteve më parë e konceptonte bashkësinë, institucionet, rendin dhe unitetin e qytetarëve.

Sot, kjo Hesti monumentale qëndron në Muzeun e Manisës, duke sjellë përpara publikut një nga dëshmitë më të rralla të kultit të saj nga periudha helenistike.

Gërmimet dhe kërkimet arkeologjike në Aigai – Bouleuterion⁠