BUSHATLINJËT @TURQ@ MALAZEZ APO DUKAGJINAS ?!

Familja e Bushatllive sundoi Shkodrën për një periudhë mbi 70 vjeçare duke ua mbyllë derën e pushtetit me lloz hekuri familjeve të tjera rivale .Për këta sundimtarë të gjithëpushtetshëm që luajtën një rol të dorës së parë në jetën politike të kohës dijet e shkruara nuk mungojnë Por akoma dihet pak për fillin gjenetik të kësaj familje, ashtu si për të gjitha familjet e tjera të mëdha gjatë sundimit otoman. Konfuzioni errësira që mbulon të vërtetën e përzier me një seri opinionesh kontradiktore , janë shkaktuar nga mungesa e një dokumentacioni të mjaftueshëm, pasojë e mungesës së pa falshme të shqipes së shkruar, por edhe zakonit të turqve për të përmendë pak ose aspak në dokumentet zyrtare emrat e familjeve e përsonave për të cilët bëjnë fjalë .Tri janë pikëpamjet kryesore rreth prejardhjes së Bushtllive:
1-Disa i ka quajtur me prejardhje turke. Autori turk Epuzhadë është mbështetësi kryesorë i mendimit se i pari i Bushatlive paska qenë një osmanlli i ardhur nga Azia, si gjithë krerët e familjeve të mëdha feudale që kanë sunduar në Berat, Vlor,Delvinë,dhe Gjirokastër(E.Puzhadë-Chretiens et Turs –Paris 1859,fq 109).Studjuesi jonë Stavri Naçi thotë :”Një tezë e tillë nuk mbështetet as edhe nga literatur turke, prandaj përjashtohet vetvetiu si e hedhur poshtë pa ndonjë një provë shkencore”(S.Naçi “Pashlleku Shkodrës 1757- 1796”,fq. 61.)
2-Autorët (S.Rober,Fr.Lenorman etj), disa studiues të historisë së Malit të zi dhe profesori i shquar serb i historisë Jovan Tamiç ,të mbështetur në një gojëdhënë serbo- malazeze , kanë formuluar tezën se familja e Bushatlive rrjedhë prej gjakut të Crnojeviqit të Mali të Zi dhe pikërisht prej Skënder bej Crnojeviqit, djali të Ivanit të zi. Historia serbo-malazeze e stimuluar nga legjendat si në të kaluarën ashtu edhe sot është vënë në shërbim të politikës shovene pan- sllaviste sidomos në kurriz të trojeve shqiptare. Jo më kot në vitet kur po përcaktohej fati i Shqipërisë indipendente, atëherë ku Kral Nikolla sulmonte Shkodrën ai në mënyrë demagogjike deklaronte : ”Jam Bushatlli ”
Ky arsyetim është mosbesues, pasi është ndërtuar duke u mbështetur vetëm në të dhënat e një gojëdhën ,por dhe duke analizuar gojëdhënat sllave duket se ka mos përputhje të theksua mes tyre në lidhje me këtë problem. Studiuesi i shekullit të 19-të D.Milakovaç i cili mbasi studioi gojëdhënë sllave shfaqi mos besimin e plotë ndaj rezultatit të proklamuar prej saj .”Që ai (Skënder Crnojeviqz) të jetë bërë më vonë është fakt që nuk mundë të demonstrohet as të konfirmohet me dokumente të pa kundërshtueshëm “(D.Milakovaç-Storia del Montenegrro-Ragusa 18877,fq 64). Sami Frashri në gazetën “Sabah”, të botuar në Stambollë në vitin 1876,nr 142 shkruan: Makisimi, i biri i Ivan Cernagoviçit të(Malit të Zi), u bë mysliman dhe mori emrin Iskenderbeg dhe u bë vali i Shkodrës, pas ardhësit e tij kanë sunduar aty brez pas brezit dhe, pasi nga familja e Ivanit nuk kanë mbetur pasardhës të tjerë, pashallarët e Shkodrës (që më vonë u quajtën Bushtlli) herë pas here luftonin kundër malazezve, duke u mbështetur në të drejtën e trashëgimisë që kishin mbi Malin e Zi, trashëgim që u vinte nga Ivani. Por vetë Samiu më vonë ka hequr dorë nga kjo tezë, sepse aty ku bën fjalë për Bushatlitë në fjalorin e ti historik dhe gjeografik (V2 Teksti faqe 582) thotë se sipas një thinje tjetër Bushatllitë rrjedhin nga familja princore e Dukagjinëve. Edhe autori i shquar Turk Sulejman Kuliçe të njëjtën gjë përsëritë . Dom Gasper Gurakuqi i referohet një gojëdhënë qe thoshte”
-Se një i par blegtoresh të Bushatit të sipërm kishte një vëlla në Mal të zi, i cili tue dashtë me ardhe edhe ai në Bushat i kërkoi vëllait të vet një bonus ne këtë katund një copë tokë që ia fali për banim. Ky i fali sa te merrte një vrap kali. Por ai tue nga vrap kur erdhi në Shakuj i mbeti kali shakull” (Viset e veriut dhe Dioqezat , fq 33). Autori nënvizon faktin se emri Bushatit është relativisht i vonë nuk e perëndinë as Bizz,i as Fran Bardhi
, as Shtjefën Gaspri. Me i pari qe përmendë është Elevija Çelebi 1662 , ku darkon në Bushatlar , dy orë larg Shkodres. ( Dom Gasper Gurakuqi po aty fq 33). Autori i cituar nga ana ime pohon një deklari im të Hasen Bek Bushatit që ia ka thënë me 1920 . Ku Mustafë Pasha paska thënë se kush nuk asht i zi, nuk asht i imi. Hasan Begu i zi, Mustafë Pasha i zi Kara Mahmut pasha i zi Cereonoviqet te zez( legjenda serno malazeze), vëllai i begut ardhur prej Malit të zi në Bushat, dëfton origjinën e tij prej Malit të Zi dhe Fisi i Thaçit , prej bushatit por me origjinë malazeze, prej Tuzit shkja Pra origjina e Bushatlive asht prej Malit të Zi prej Cernoviqëbe ( Dom G aspër Gurakuqi po aty fq 34 ).
3-Historianët tanë duke menduar se e kanë rrëzuar edhe këtë mëndim i referohen varantit më bindës dhe më të pëlqyeshëm njëkohësisht mbi prejardhjen shqiptare të Bushatllive, ky variant pa dyshim është më i shëndoshi dhe që ia vlen të rilevohet e të thellohet akoma më tej. Autori ynë Frang Bardhi familjen e Mehmet beut (1641) e mban pasardhëse gjithmonë të një familje të fuqishme në Shqipëri Të njëjtën mëndim kanë shprehur edhe Shuflaj,me Radoniçin, të mbështetur tek ungji i Frang Bardhit, Gjergj Bardhi duke mos mohuar prejardhjen e Bushatlive nga një familje fisnike shqiptar.
Nga autorët turq Ahmet Xhevdet Pasha dhe Mehmet Syreja ndonëse nuk thonë me saktësi se ku e mbështin mendimin që, kanë shfaqë se Bushatlitë kanë origjinë shqiptare të kohës para turke të një familje feudale e cila pasi përvetësoi fenë islame u bë sunduese në Sanxhakun e Shkodrës duke e marrë pushtetin nga Sulltan Mehmeti i II.(S.Naçi “Pashallëku i Shkodrës 1757-1796”, fq 61).Të mendimit se Bushatlitë kanë origjinë shqiptare janë edhe studiuesi Tuxhman Efendi(T.Efendi-Gresces et Tures, Marseille,1899,fq.264),Stefan(Tefë) Currani,Ndoc-Nikaj “Historia e Shqipnisë,fq 110-111), Hekar Dora D’Istra , S.Naçi etj. Në qoftë se të gjithë këta autor pajtohen unanimisht me mendimin e origjinës shqiptare të Bushatlive , përsa i përket trevës së cilës i përket kjo familje ata copëzohen duke mbrojtur secili pikëpamjen e vet por pa patur asnjëri fuqinë e duhur argumentuese duke lënë qartazi në pikëpyetje zgjidhjen e këtij fjalëkryqi të ngatërruar historik .Historiani ynë i mençur Ndoc Nikaj është mbajtur fort pas varantit të gojëdhënës shqiptare të ngulitur në memorien e malësorëve të veriut sipas të cilës Bushatlitë prejardhjen e kanë prej Gojanit të Mirditës. Kurse Tefë Currani megjithëse i referohet kësaj gojëdhëne, por është mosbesues dhe mban qëndrim duke iu bashkuar mendimit të Dora D’Istres dhe H.Hescquard se Bushatllitë rrjedhin nga familja princoere Dukagjinëve ”Të jenë si të jenë, pohon Tefë Currani, e vërtetë është veç që ky bark rrjedhë prej parisë së “Dukagjinit”, që janë përmendë aq shumë në kohën e Skënderbeut”. (T.Currani- st i cituar nga S.Naçi.fq 112-113).Në mbështetje të pohimit të autorit turk Ahmet Xhevdet Pasha që i mban Bushatllitë pasardhës të një familje të madhe shqiptare para turke, ekzistojnë edhe tre dëshmi nga tre sundimtar të Bushatlive. Dëshmia e parë është e Kara Mahmud Pashës i cili në vitin 1789 i drejtohet me një lutje përgjëruese për falje sulltanit.”…Ky shërbëtori juaj, rob e birr robi, i ushqyer brez pas brez me të mirat e kësaj mbretërie ..“.Studjuesi Stavri Naçi thotë se nga kjo dëshmi del qartë se Kara Mahmud Pasha e mbante vetën pasardhës të një familje feudale .Gjithsesi për mua ky betim nuk më jep një nëntekst të plotë të asaj që thotë zoti Naçi dhe aq më pak të aludohet për atë që deklarojnë pinjollët e tjerë të kësaj dere. Dëshminë e dytë na ka lënë i kushëri i Kara Mahmud Pashës, Mahmud Pasha djali i Jusuf Beut” Ky Bushatlli është autori i një testamenti dhe i një shelegu gjenologjik të familjes së vet që mban datën 5 shkurt 1811.Muhamed Pasha shkruan si vijon:”Stërgjyshrit e mijë rrjedhin nga familja e vjetër e “Dukagjinve” dhe kanë banuar të vendosur në pronat e tyre në nahijen e Bushatit”.(S.Naçi”Pashalleku i Shkodrës 175-1796” ,fq.62).Dëshmia e tretë është e Mustafa Pashës sundimtarit të fundit të derës së Bushatllive i cili u rrethua nga ushtria turke në kalanë e Rozafës,ky pasi pësoi disfatë të plotë, i’u lut Kryeministrit të Austrisë të ndërhynte pranë Sulltanit për ta falur. Në letrën drejtuar diplomatit autoritar austriak ai përmendë se familja e tij kishte sunduar Shkodrën prej treqind vjetësh.(Palloviç,D.M-P.Pokret u Bosni i u Albaniji protivu reforma II, Begrad, 1913, fq 86.cituar nga S.Naçi “Pashallëku i Shkodrës” po aty, fq .62) Siç shihet Bushatlitë e mbanin vetën e tyre ashtu siç ka pohuar Ahmet Xhevdet Pasha. Përveç kësaj dëshmitë e tyre thekson Stavri Naçi jo vetëm plotësojnë pohimin e tij, por vërtetojnë edhe një version të gojëdhënës shkodrane si dhe pohimet e autoreve të ndryshëm të mbështetur tek kjo gojëdhënë për origjinën e tyre nga dera e Dukagjinve. Edhe Sami Frashiri thotë sipas tekstit(Kamus al-a’lam) Bushatlitë rrjedhin prej derës së Dukagjinve por mesa duket për vetë është dyshues kur shprehet shkurtimisht se ishin nga katundi Bushat i Shkodrës. Relatori Frang Bardhi ipeshkëv i Zadrimës në revalvacionin e tij të vitit 1641 shkruan se Mehmet Beu sundimtari i Sanxhakut të Shkodrës, kullat i kishte kundrejt katundit Shkjezë të Zadrimës,d.m.th.në Bushat, dhe pasi e përshkruan atë si shumë të pasur , shton se ishte edhe njeri i fuqishëm prej të pare është i moçëm shumë të fuqishëm të Shqipërisë .(I.Zamputi I. Realc. i Frang Bardhit .Bol .shk, shoq .1956. nr .2).Cilët ishin këta të moçëm shumë të fuqishëm në Zadrimë?Në qoftë se Bardhi nuk flet nënteksti është i qartë për Dukagjinët .(P.M nënvizimi im) Duke ditur se disa pjesëtar të familjes së derës së Dukagjin vë u islamizuan sipas Frang Bardhit tradita vendase me 1641tregon se një nga djemtë e Pal Dukagjinit, u bë pashë i Dukagjinit. Bile pinjolli i kësaj shtëpie, Ahmet Pasha, arriti të bëhej vezir i madh i Përëndorisë osmane dhe duket se kur këtij sulltani i preu kokën, i biri në krye të një fuqie të madhe malësorësh dukagjinas, ngriti krye(I.Zamputi Bul Utsh.Seria shk, shoq. nr .2,fq.10) “Mehmet Beu ishte stërnipi i Jusuf Beut, të cilit sulltan Mehmeti i II i dha sanxhakun e shkodrës, pasi përqafoi fenë e Muhametit thotë Elvija Çelebi kronisti turk që vizitoi Shqipërinë 20 vjet më vonë. Pohimet e Elvija Çelebi me atë të Hhmet Xhevdet Pashës nuk përputhën pasi sundimtarët e Shkodrës i pari i quan “bij Isuf Beut”, kurse i dyti i quan “Bushatli”.Akoma me e paqartë bëhet kjo spirale gjenealogjikë po tu referohemi Shuflajt dhe Radnoçit pasi që të dy por sidomos ky i fundit, thotë se sundimtari Mehët Beu në atë kohë(1638-1641) i përkiste familjes Sumaj-Beganaj. Bashkë me kushërit e tij të cilët me anë të martesës kishin vënë dorë pasurit e shtëpisë së pasur të Bushatlive që kishin qenë në gjendje të mirë që në kohën e Skëndërbeut.Mehmet Beu zotëronte çifligje kolosale në fshatrat Mushan, Barbullushi, Trushi, Sashi(M.Shuflaj Iz Istorie Severnih Albanasa). Studiuesi K.Ulqini ka shfaqur një mëndim interesant sipas të cilit pasardhësit e Isuf Beut përbëkan Begollajt e Bushatit dhe se Begollajt e Pejës janë degë e të pareve (K.Ulqini “Begollajt e Bushatllit a janë një familje”Bul.Univ shk.shq.1959 nr.3) Stavri Naçi mendimin e Ulqinit e quan pretendim të pa mbështetur në as një të dhënë të shëndoshtë. Sipas zotit Naçi Ulqini mbështet tek një libër i S.Vuçiterni “Shqipëria para dy shekujsh” 1930 i cili ka copëza të përshkrimeve të E.Çelebi të përkthyera ose adaptuar sipas të tekurit duke krijuar mendimin e gabuar se Mehmet Beu i viteve 1641-1642 ishte përfaqësues i Begollajve në Bushat dhe se Begollajt dhe jo Bushtllitë janë pasardhës të sundimtarit të parë të sanxhakut të Shkodrës .Lezuesi në fund të këtij shkrimi ka të drejtë të pyes more ti na rrëfeve mendimet e të tjerëve apo na solle ndonjë fakt të ri. Unë nuk kam ndonjë çelës magjik që të gjejë kartën e veçantë të identitetit të pa konfirmuar të trungut të Bushatllive. Unë u përpoqa të analizoj mendimet e pa konsoliduera që ekzistojnë në histriografi, duke mbetur gjithmonë dyshues dhe i pa bindur. Duke pas parasysh se gjëja e parë e një historiani siç thotë një aforizëm historik është të ç veshët nga simpatitë pa dashur të paragjykoj autorët e më sipërm konstatoi se asnjëri nga ata nuk ka arrit të heqin pelerinën e simpatisë .Nga ana tjetër dëshmitë e pinjollve Bushtlli duhen marrë me shumë rezerva .Ata vërtetë ishin një derë e madhe por atyre u interesonte një emblemë akoma me rrënjë më të thella historike të paraqiteshin të tillë në vijimësi brez pas brezi pasi ishte fyerje për krenarinë e tyre sikur të mos paraqiteshin të tillë.(dialektikisht pa qenë i vogël nuk dot bëhesh i madh se kur u diferencuan si familje e madhe nuk dihet as nuk kemi shanc ta dimë) Deklaratat e Bushatlive në çastet më delikate të ekzistencës së tyre (siç ishte falja ose vdekja) kur i referohen motit të shkuar të bëjnë të dyshosh në vërtetësinë e tyre. Po ashtu edhe deklarimet demagogjike të Kara Mahmut Bushtliut se kam gjak dukagjinsi apo vënia në fuqi e Kanunit të Lekës në Pashllekun e vet kishin qellim për të bërë për vetë malësoret katolik të Dukagjinit dhe Mirditës si ushtarët më aktiv në aventurat e tij luftarake. Duket qartë edhe tendenca e disa autorëve për t’i paraqitë Bushatllit si vazhduese e një familje të madhe shqiptare para turke (F.Bardhi,T. Currani A.Xh.Pasha,Dora.D’Istra,T.Efendi dhe sidomos studiuesi më i hollësishëm i Bushtlllive Stavr Naçi). Duke pas parasysh materialin që kanë patur në duar këta autor kanë gatuar më të mirën e mundëshme atë të origjinës fisnike të Bushatllive. Nuk kanë arritur dot të na bindin dot se i përkasin as familjes Sumaj-Beganaj, as se Begollajt dhe Bushatllitë janë një familje, madje as si një degëzim i pa këputur i familjes princore të Dukagjinve. Në qoftë se nuk kemi siguri së rrjedhin pikërisht nga dera princore e Dukagjinve nuk përjashton aspak origjina e tyre dukagjinase, ky është dhe mbetet sot për sot opsioni më i besueshëm. Por nuk është e thënë se të jesh dukagjinas ose me origjinë nga Dukagjini do të rrjedhës pa tjetër nga Dera princore e Dukagjinve pasi, Dukagjinin nuk e ka pjellë dera e Dukagjinve ,ashtu siç nuk është e thënë e Bushatlit si dere e madhe duhet të kenë qenë detyrimisht të tillë edhe para pushtimit turk. Pinjollët Bushalli (K.Mahmudi. Isufi dhe Mustafa) përpara se të mburrshin se rrjedhin nga dera e Dukagjinve duhet të na kishin bindur për këtë pasi do t’i kishin bërë shërbimin më të mirë historisë. Unë bashkohem me mendimin e Karamn Ulqinit se Stavri Naci ka karikuar të gjitha bateritë e tija për t’i paraqitë Bushatlitë si pauses të një familje të madhe fisnike para turke, duke i mësha vazhdimisht idesë se rrjedhin nga dera princore e Dukagjinve, gjë për të cilën nuk na bindë dot, por gjithësesi është arsytimi i zotit Naçi është bindës se ai që na servirë zoti Ulqini. Autorët Frang Bardhit,Ndoc Nikaj,H-Hescquard,Dora D’Istra Tefë Curranit,pse jo edhe Sami Frashri, kudo që e kanë piketuar truallin e Bushatllive, qoftë brënda derës së Dukagjinve, qoftë në Gojan, apo Shkjez përfundim del baras me Dukagjin.

Shkruan Prel Milani: