Rrjolli përballë shtetit: kur drejtësia merr erë urdhri dhe toka kthehet në pre:

Ka momente kur një vendim gjyqësor nuk lexohet si akt drejtësie, por si akt pushteti. Kur fjala “Apel” nuk tingëllon si garanci, por si vulë e një skenari të parapërgatitur. Ajo që po ndodh me tokat në Rrjoll nuk është thjesht një konflikt pronësie; është përplasja mes kujtesës së një komuniteti dhe një mekanizmi institucional që rrezikon të kthehet në instrument zhvendosjeje.

REDAKSIONALE:

Një tokë që ka qenë e përdorur, e ndarë, e trashëguar nga dhjetëra familje, nuk mund të zgjohet një mëngjes me një, dy apo tre pronarë të rinj absolutë. Nëse kjo ndodh, problemi nuk është teknik. Nuk është gabim administrativ. Është deformim i së drejtës. Sepse prona, para se të jetë dokument, është fakt shoqëror. Është marrëdhënie mes njerëzve dhe hapësirës. Është histori e jetuar, jo vetëm e arkivuar.

Nëse dokumentet që prodhojnë këtë përqendrim pronësie janë të rregullta, atëherë duhet transparencë e plotë publike. Nëse nuk janë, atëherë kemi të bëjmë me falsifikim. Dhe falsifikimi nuk është debat civil – është çështje penale. Një vendim i marrë “me urdhër” nuk i jep legjitimitet një padrejtësie; vetëm e thellon krizën e besimit.

Rrjolli nuk është rast i izoluar. Modeli është i njohur: fillimisht krijohet pasiguri juridike; më pas shfaqen pretendime të reja pronësie; në fund hyn “investitori”, i mbështetur nga një kornizë ligjore që në teori quhet zhvillim. Këtu hyn edhe ajo që quhet “Paketa e Maleve” – një instrument që në letër synon të rigjallërojë zonat malore përmes investimeve turistike. Ideja e zhvillimit është e nevojshme. Por kur zhvillimi përdoret si justifikim për përqendrim toke, ai shndërrohet në zhvendosje të heshtur.

Nëse toka kalon nga komuniteti tek pak individë përmes vendimeve të dyshimta, dhe më pas i ofrohet kapitalit si “aset i pastër”, atëherë zhvillimi nuk është më proces ekonomik – është operacion transferimi. Transferim i pronës, i pushtetit, i kontrollit. Banori mbetet figurë dekorative në vendin e vet.

Ky skenar është parë në Velipojë, në Ranën e Hedhun, përgjatë gjithë bregdetit shqiptar. Kudo ku toka ka potencial turistik, rritet edhe apetiti për përvetësim. Dhe aty ku ka hapësirë për investim të shpejtë, ka edhe hapësirë për pastrim parash. Toka është mënyra më elegante për ta bërë këtë: blihet lirë, rivlerësohet me projekt, ndërtohet, shitet. Në fund, gjithçka duket ligjore. Por ligjshmëria formale nuk është gjithmonë drejtësi reale.

Në këtë panoramë, pasanikët nuk janë më të drejtë se banorët. Kanë vetëm më shumë kapital. Por kapitali nuk krijon histori. Nuk krijon rrënjë. Nuk krijon legjitimitet moral. Një komunitet që ka jetuar me dekada mbi një tokë ka një të drejtë që nuk matet me bilanc bankar. Dhe nëse shteti zgjedh të shohë vetëm bilancin, atëherë ai nuk është më arbitër – është palë.

Roli i institucioneve bëhet thelbësor. Policia, gjykatat, administrata duhet të jenë të paanshme. Por kur perceptimi publik është se forca e shtetit aktivizohet më shpejt për investitorin sesa për banorin, atëherë lind një dyshim i rrezikshëm: se drejtësia po seleksionon. Dhe drejtësia selektive është forma më e sofistikuar e padrejtësisë.

Rrjolli sot është provë. Provë për sistemin gjyqësor: a do të mbrojë të drejtën apo do të vulosë interesin? Provë për qeverisjen: a është “Paketa e Maleve” instrument zhvillimi të ndershëm apo mbulesë për përqendrim? Provë për vetë komunitetin: a do të qëndrojë i bashkuar apo do të lejojë përçarjen, armën më të vjetër të grabitjes?

Në fund, çështja nuk është vetëm kush e zotëron tokën. Çështja është kush e zotëron narrativën e së drejtës. Nëse një vendim gjyqësor arrin të tjetërsojë kujtesën kolektive të një zone, atëherë kemi hyrë në një fazë ku letra ka mposhtur jetën. Dhe kur letra mposht jetën, demokracia dobësohet.

Rrjolli nuk është thjesht një vijë në hartë. Është hapësirë e kujtesës, e dinjitetit dhe e të drejtës për të mos u zhvendosur nga vendi yt për shkak të një vule. Zhvillimi është i mirëseardhur. Investimi është i nevojshëm. Por asnjë zhvillim nuk mund të ndërtohet mbi mohimin e pronës së komunitetit.

Sepse një shtet që nuk mbron pronën e të dobëtit, herët a vonë humb legjitimitetin për të mbrojtur këdo.