Prifti që e urdhëroi At Zef Pllumin të “jetonte, vetëm për të treguar”.

Ai nuk duhej të kishte mbijetuar. Në Shqipërinë komuniste, priftërinjtë pushkatoheshin, varroseshin në gropa pa shenja, vdisnin nga puna e rëndë në këneta e miniera dhe fshiheshin nga librat për gjysmë shekulli. Atë Marin Sirdani i mbijetoi gjithë kësaj dhe më pas bëri diçka edhe më të rrezikshme sesa të vdisje për fenë tënde: i kërkoi një prifti më të ri të jetonte, në mënyrë që të mbetej dikush për të treguar të vërtetën.

Marin Sirdani (1887-1962) ishte prift françeskan, historian, folklorist dhe shkrimtar. Ai shërbeu si famullitar në Bogë dhe mbahet mend si i pari që dha mësim në fshat; për këtë arsye, shkolla vendore më vonë mori emrin e tij. Ai i përkiste një brezi dijetarësh shqiptarë të arsimuar sipas traditave perëndimore, të cilët, siç shprehet gjuhëtari Kolec Topalli, “u shfarosën në mënyrë brutale kur partizanët komunistë morën pushtetin në Shqipëri në vitin 1944”.

Si studiues, Sirdani kaloi gjysmë shekulli duke mbledhur atë që regjimi më vonë do të përpiqej ta shkatërronte: legjenda, këngë popullore, thënie, shprehje të rralla dhe toponime. Ai ishte autor i veprave Skanderbegu mbas gojëdhanash, Për historinë kombëtare dhe Shqypnia e shqiptarëve. Puna e tij nuk ishte thjesht një pasion për gjërat e vjetra. Në një vend ku heroi kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu jetonte po aq në kujtesë sa edhe në dokumente, Sirdani e trajtoi traditën gojore si histori; ai mblodhi variante të ndryshme që i dëgjoi në zona si Pulti e Dukagjini, duke ruajtur gjuhën, emrat e vendeve dhe historitë që e mbajtën gjallë identitetin shqiptar përmes sundimit osman, luftës dhe diktaturës.

Më pas erdhi koha e përballjes. Pas vitit 1944, qeveria komuniste nën drejtimin e Enver Hoxhës ndërmori veprime sistematike kundër fesë, duke e vënë theksin veçanërisht te katolicizmi, për shkak të “fuqisë së tij të madhe shpirtërore, kulturore dhe organizative”. Deri në fund të vitit 1946, pothuajse gjysma e klerit katolik ishte burgosur. Mes tyre ishte edhe Sirdani. Ai u burgos dhe u dënua me një periudhë të gjatë pune të detyruar, një pjesë të së cilës e kreu në kënetat pranë Elbasanit, në Shqipërinë e mesme.

Ky detaj është i rëndësishëm, sepse korrigjon një ngatërresë të dhimbshme që ende e shoqëron mbiemrin e tij. Nuk ishte Marini ai që u torturua deri në vdekje në Koplik, në korrik të vitit 1948. Ishte vëllai i tij, Aleksandër — i njohur edhe si Lek — Sirdani (1892-1948), gjithashtu dijetar dhe mbledhës i folklorit e i fjalëve të rralla shqipe. Sipas Topallit, Aleksandri “u torturua në mënyrë brutale. Trupi i tij i gjymtuar u tërhoq zvarrë nëpër qytetin e Koplikut për të tmerruar banorët. Në fund, e vranë me një pirun bujqësor dhe trupin e hodhën në një gropë të zezë.” Marini jetoi me këtë dijeni, si dhe me një humbje tjetër, më të heshtur: ai la pas disa mijëra faqe në dorëshkrim, fryt i gjysmë shekulli punë të përkushtuar, “por ato u dogjën nga organet e Sigurimit të Shtetit.” Një jetë e tërë mbledhjesh u shndërrua në hi, ndërsa mbledhësi u dërgua për të tharë kënetat.

Megjithatë, regjimi, për një herë të vetme, kishte nevojë që ai të ishte gjallë. Pasi Jugosllavia u përjashtua nga Informbyroja në qershor të vitit 1948, Hoxha donte të parandalonte që katolikët të bashkonin forcat kundër tij. Ai dërgoi Ministrin e Brendshëm, Tuk Jakovën — ish-shok shkolle i Sirdanit — për t’u takuar me Sirdanin aty ku ai kryente punë të detyruar, pranë Elbasanit. Jakova e fajësoi Jugosllavinë për brutalitetin e mëparshëm ndaj katolikëve dhe e siguroi Sirdanin se qeveria dëshironte një afrim me Kishën.

“I tronditur nga deklaratat e Jakovës,” Sirdani megjithatë u gëzua dhe e pranoi menjëherë ftesën për të ndërmjetësuar mes qeverisë dhe hierarkisë katolike, e cila në atë kohë ishte reduktuar në vetëm një peshkop të moshuar: Imzot Bernardin Shllakun, Ordinarin e Dioqezës së Pultit. Mes viteve 1949 dhe 1951 pasuan negociata. Kisha u përpoq t’i përshtatej qeverisë, duke ruajtur njëkohësisht besnikërinë ndaj së Drejtës Kanonike. Më në fund u arrit një kompromis, përmes të cilit qeveria e lejoi Kishën të ruante sovranitetin e saj shpirtëror dhe lidhjet me Selinë e Shenjtë. Megjithatë, shtypi komunist e falsifikoi tekstin dhe njoftoi se të gjitha lidhjet me Vatikanin ishin ndërprerë – një tradhti të cilën kleri e denoncoi, duke rikonfirmuar njëkohësisht besnikërinë ndaj Atit të Shenjtë. Premtimet për rihapjen e kishave e të seminareve, si dhe leja për mësimin e fesë, nuk u mbajtën. Sirdani ishte përdorur si urë, por më pas, ura pas tij u dogj.

Ai nuk u mbush me hidhërim, siç presin regjimet që të ndodhë me të burgosurit. Përkundrazi, ai u shndërrua në një përcjellës. Françeskanit të ri Zef Pllumi – i cili më vonë do të kalonte edhe vetë 25 vjet në burgjet komuniste – Sirdani i dha një porosi, e cila u bë titulli dhe boshti moral i trilogjisë së Pllumit: Rrno vetëm për me tregue.

Sipas kujtimeve të Pllumit, Sirdani i tha: “Edhe nëse nuk je në gjendje të bësh asgjë tjetër në jetën tënde, jeto vetëm për të treguar.” Në dialektin gegë, kjo shprehje kujtohet kështu: “Kurrgjâ në mos kjosh i zoti me bâ, rrno vetëm për me tregue.” Një studim i mëvonshëm akademik e paraqet këtë edhe më drejtpërdrejt: Sirdani i tha atij: “Thjesht jeto, për të treguar.” Pllumi e kuptoi këtë si një urdhër.