ÇAJUP RUSMAJLI – NGA APARATI I DIKTATURËS KOMUNISTE TE MAJAT E PUSHTETIT TË PARTISË DEMOKRATIKE

Babai në Komitetin Qendror të PPSH-së, i biri zëvendëskryeministër dhe ministër i Drejtësisë në qeverinë e Sali Berishës!

Historia e Shqipërisë pas vitit 1990 nuk mund të kuptohet plotësisht pa shqyrtuar vazhdimësinë e elitave politike, lidhjet familjare me aparatin e diktaturës dhe mënyrën se si u ndërtua klasa e re drejtuese.

Një rast që meriton vëmendje është ai i Çajup Rusmajlit, funksionar i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, dhe i të birit, Ilirjan Rusmajli, i cili pas rrëzimit të diktaturës arriti në postet më të larta të Partisë Demokratike dhe të qeverisë shqiptare.

Kjo histori nuk duhet trajtuar si përgjegjësi e trashëguar nga babai te djali, por si një çështje serioze e përgjegjësisë politike dhe e standardeve me të cilat partitë që premtuan shkëputjen nga komunizmi përzgjodhën drejtuesit e tyre.

I. ÇAJUP RUSMAJLI – FUNKSIONAR I APARATIT IDEOLOGJIK TË DIKTATURËS

Çajup Rusmajli, emri i të cilit në disa dokumente shfaqet edhe në formën Rusmali, ishte pjesë e aparatit të Komitetit Qendror të PPSH-së.

Ai ka ushtruar funksionin e instruktorit në sektorin që mbulonte arsimin, artin dhe kulturën.

Ky nuk ishte një institucion i zakonshëm administrativ.

Komiteti Qendror i PPSH-së ishte një nga qendrat kryesore të pushtetit politik në Shqipërinë komuniste. Aparati i tij kontrollonte institucionet shtetërore, organizatat shoqërore, arsimin, kulturën dhe veprimtarinë ideologjike.

Në atë sistem, arti dhe kultura nuk gëzonin liri krijuese. Artistët kontrolloheshin jo vetëm për veprat e tyre, por edhe për origjinën familjare, qëndrimet politike dhe lidhjet shoqërore.

Pikërisht në këtë mekanizëm vepronte Çajup Rusmajli.

II. DOKUMENTI I 8 PRILLIT 1976 – GODITJA NDAJ ARTISTËVE

Një nga dokumentet më domethënëse që lidhen me veprimtarinë e Çajup Rusmajlit mban datën 8 prill 1976.

Ai lidhet me shqyrtimin e një liste prej 51 artistësh dhe punonjësish të institucioneve kulturore, të cilët konsideroheshin politikisht të papërshtatshëm për shkak të biografisë familjare.

Në dokumentacion përmenden emra të njohur të artit shqiptar, ndër ta Robert Ndrenika, Roza Anagnosti, Bujar Lako dhe Prokop Mima.

Çajup Rusmajli merrte pjesë në korrespondencën partiake që trajtonte këtë çështje dhe në përcjelljen e materialeve drejt niveleve më të larta të udhëheqjes.

Dokumentet tregojnë se çështja ishte diskutuar edhe me Komitetin e Partisë së Tiranës dhe se materiali do t’i paraqitej Ramiz Alisë.

Ky ishte një mekanizëm diskriminimi politik.

Njerëz që kishin zgjedhur artin si profesion rrezikonin të humbnin vendin e punës dhe të largoheshin nga institucionet kulturore jo për mungesë aftësie, por për shkak të prejardhjes së tyre.

Përgjegjësia e Çajup Rusmajlit qëndron te pjesëmarrja e dokumentuar në këtë proces. Për të përcaktuar se cilat largime u zbatuan dhe kush mori vendimin përfundimtar për secilin artist, duhen shqyrtuar aktet përkatëse.

Por një gjë është e qartë: aparati ku ai shërbente ishte instrument i kontrollit politik të diktaturës mbi kulturën shqiptare.

III. ODHISE PASKALI – EDHE NJË SKULPTOR I MADH NËN VËZHGIMIN E PARTISË

Emri i Çajup Rusmajlit shfaqet edhe në dokumente që lidhen me skulptorin e shquar Odhise Paskali.

Informacione denoncuese mbi jetën dhe veprimtarinë e Paskalit u trajtuan në aparatin partiak dhe iu përcollën drejtuesve të lartë.

Në këtë korrespondencë përfshihej edhe Rusmajli.

Rasti tregon se deri në çfarë niveli kishte arritur kontrolli i partisë mbi jetën e artistëve.

As emri, as fama dhe as kontributi kombëtar nuk e përjashtonin një artist nga vëzhgimi ideologjik.

Megjithatë, dokumentacioni i publikuar tregon se Ramiz Alia nuk miratoi thirrjen e Paskalit në Komitetin e Partisë së Tiranës.

Pra, duhet dalluar qartë informacioni denoncues, propozimi administrativ dhe vendimi përfundimtar.

IV. RASTI I JUSTINA ALIAJT

Një tjetër rast që lidhet me emrin e Çajup Rusmajlit është ai i këngëtares dhe aktores Justina Aliaj.

Pas goditjes politike të Festivalit të 11-të të Këngës, shumë artistë shqiptarë u përballën me ndëshkime, kufizime profesionale dhe përjashtim nga jeta artistike.

Dokumentacioni i publikuar mbi trajtimin e Justina Aliajt përfshin korrespondencë ndërmjet strukturave partiake të Shkodrës dhe Komitetit Qendror.

Në këtë proces përmendet edhe Çajup Rusmajli.

Përfshirja e tij dëshmon se çështjet profesionale të artistëve shqyrtoheshin nga aparati politik i PPSH-së.

Kjo ishte natyra e diktaturës: partia vendoste kush mund të këndonte, kush mund të luante në teatër, kush mund të shfaqej në kinema dhe kush duhej të largohej nga skena.

V. VITI 1990 – DIKTATURA BIE, POR PYETJET MBETEN

Me rrëzimin e sistemit njëpartiak, shqiptarët pritën që të ndërtohej një shtet demokratik, i shkëputur nga praktikat dhe mentaliteti i diktaturës.

Partia Demokratike lindi si forca kryesore politike kundër regjimit komunist.

Ajo mori mbështetjen e mijëra familjeve të përndjekura, të burgosura, të internuara dhe të diskriminuara nga PPSH-ja.

Por historia e mëvonshme e kësaj partie ngre pyetje serioze mbi përzgjedhjen e drejtuesve dhe mbi raportin e saj me trashëgiminë e sistemit të vjetër.

Një nga rastet që e ilustron këtë debat është karriera e Ilirjan Rusmajlit.

VI. ILIRJAN RUSMAJLI – NGA PARTIA DEMOKRATIKE NË MAJAT E SHTETIT

Ilirjan Rusmajli, djali i Çajup Rusmajlit, ndërtoi një karrierë të gjatë politike dhe institucionale pas vitit 1990.

Ai nuk ishte thjesht një anëtar i zakonshëm i Partisë Demokratike.

Në karrierën e tij përfshihen funksione të rëndësishme në strukturat drejtuese të partisë, në Kuvend dhe në qeverinë shqiptare.

Ndër funksionet e tij kryesore ishin:

Në Partinë Demokratike:

• Sekretar për Çështjet Ligjore.
• Sekretar për Çështjet Zgjedhore.
• Anëtar i Këshillit Kombëtar.
• Anëtar i Kryesisë së Partisë Demokratike.

Në institucionet shtetërore:

• Këshilltar juridik në institucione të larta shtetërore.
• Anëtar i Këshillit Bashkiak të Tiranës.
• Deputet i Kuvendit të Shqipërisë.
• Zëvendëskryeministër.
• Ministër i Drejtësisë.
• Kryetar i Komisionit Parlamentar të Ligjeve.
• Drejtues i delegacionit parlamentar shqiptar në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Europës.

Më vonë, ai vazhdoi angazhimin në institucionet zgjedhore, përfshirë Komisionin Qendror të Zgjedhjeve dhe Komisionin e Ankimimeve dhe Sanksioneve.

Këto nuk ishin poste simbolike.

Ishin funksione që lidhen drejtpërdrejt me hartimin e ligjeve, drejtimin e institucioneve, administrimin e drejtësisë dhe organizimin e proceseve zgjedhore.

VII. SALI BERISHA DHE EMËRIMI I ILIRJAN RUSMAJLIT

Në shtator të vitit 2005, pas ardhjes së Partisë Demokratike në pushtet, Ilirjan Rusmajli u emërua zëvendëskryeministër në qeverinë e drejtuar nga Sali Berisha.

Më pas ai mori edhe postin e ministrit të Drejtësisë.

Këtu lind një pyetje politike që nuk mund të shmanget:

Si e shpjegonte Partia Demokratike, e cila kishte marrë mbështetjen e ish-të përndjekurve politikë, ngritjen në majat e pushtetit të djalit të një funksionari të aparatit ideologjik të diktaturës?

Sali Berisha dhe drejtuesit e Partisë Demokratike kanë përgjegjësi politike për përzgjedhjen e bashkëpunëtorëve të tyre dhe për mënyrën se si e zbatuan premtimin e shkëputjes nga trashëgimia komuniste.

Kjo përgjegjësi bëhet edhe më e rëndësishme kur kujtojmë se shumë ish-të përndjekur politikë kërkonin drejtësi, rehabilitim dhe transparencë për të kaluarën.

VIII. DY BREZA, DY SISTEME, NJË PYETJE E MADHE

Babai, Çajup Rusmajli, ishte funksionar në aparatin e Komitetit Qendror të PPSH-së, i përfshirë në kontrollin politik mbi artistët.

I biri, Ilirjan Rusmajli, u bë një nga figurat drejtuese të Partisë Demokratike dhe mbajti poste të larta në shtetin shqiptar.

Ky kontrast historik provon vetvetiu një marrëveshje të fshehtë dhe një vazhdimësi të organizuar të pushtetit komunist.

Ai ngre një çështje që meriton debat publik: sa e thellë ishte shkëputja e klasës politike shqiptare nga elitat dhe praktikat e sistemit të mëparshëm?

Nuk u realizua vërtet dekomunistizimi?

Nuk u hapën dosjet?

Nuk u kërkua përgjegjësi nga funksionarët e aparatit të diktaturës?

Nu u dëgjuan dhe u përfaqësuan denjësisht familjet e viktimave?

Dhe mbi të gjitha, si u tregua Partia Demokratike besnike ndaj misionit historik për të cilin mori mbështetjen e antikomunistëve shqiptarë?

IX. – HISTORIA NUK MUND TË MBETET PENG I HESHTJES

Historia e Çajup Rusmajlit dhe karriera politike e të birit nuk duhen fshehur, por as deformuar.

Dokumentet mbi veprimtarinë e babait duhet të shqyrtohen dhe të bëhen publike.

Karriera politike e të birit duhet të analizohet në bazë të funksioneve, vendimeve dhe përgjegjësive të tij.

Ndërsa drejtuesve të Partisë Demokratike u takon të japin përgjigje për standardet politike që zbatuan gjatë ndërtimit të elitës së tyre drejtuese.

Sepse demokracia nuk ndërtohet vetëm duke ndryshuar emrin e partisë në pushtet.

Ajo ndërtohet me institucione të përgjegjshme, transparencë, drejtësi dhe shkëputje të vërtetë nga praktikat e diktaturës.

Për dekada, familjet e të përndjekurve politikë kërkuan drejtësi për vuajtjet e tyre. Ndërkohë, Shqipëria nuk realizoi një proces të plotë lustracioni dhe dekomunistizimi.

Dhe kjo mbetet një nga plagët më të mëdha të tranzicionit shqiptar.

Historia e Çajup Rusmajlit nuk është vetëm historia e një funksionari të PPSH-së. Është edhe një rast për të pyetur se çfarë ndryshoi realisht në politikën shqiptare pas vitit 1990.

Kujtim. CEKANI