RINDARJA TERRITORIALE:KUR PUSHTETI VIZATON HARTËN DHE QYTETARI PAGUAN PASOJAT:

Debati për rindarjen territoriale nxjerr në sipërfaqe një problem shumë më të thellë se numri i bashkive:
Mënyrën se si ushtrohet pushteti në Shqipëri.
Kur një vendim që prek organizimin e vendit, përfaqësimin e komuniteteve dhe aksesin në shërbime trajtohet si provë besnikërie ndaj drejtimit të partisë, reforma humbet përmbajtjen demokratike.
Ajo kthehet në një mekanizëm përmes të cilit vullneti i pak njerëzve synon të marrë fuqinë e një vendimi që do të zbatohet mbi të gjithë.
Në këtë logjikë, qytetari shfaqet në fund të procesit.
Fillimisht negociohen qëndrimet brenda pushtetit, pastaj përcaktohet drejtimi politik dhe më pas publikut i kërkohet ta pranojë përfundimin si domosdoshmëri.
Pikërisht këtu fillon deformimi:
Një reformë që duhet të ndërtohet mbi nevojat e banorëve rrezikon të ndërtohet mbi nevojën e pushtetit për ta kaluar vendimin.
Territori është hapësira ku njerëzit jetojnë, punojnë, marrin shërbime dhe ushtrojnë të drejtat e tyre.
Ta trajtosh si një skemë që rregullohet nga lart do të thotë të shpërfillësh jetën që zhvillohet brenda tij.
Presioni për rreshtimin e deputetëve e rëndon këtë problem.
Disiplina partiake mund të shërbejë për koordinimin e një programi politik, por kur ajo përdoret për të mbyllur debatin dhe për të zhvlerësuar kundërshtimin, shndërrohet në disiplinë bindjeje.
Deputeti që ka argumente kundër një projekti duhet të përballet me argumente, jo me kërkesën që ta heshtë qëndrimin për hir të unitetit.
Një shumicë parlamentare që nuk duron kundërshtimin brenda vetes e ka të vështirë të bindë publikun se do të respektojë kundërshtimin jashtë saj.
Demokracia brenda partisë lidhet drejtpërdrejt me cilësinë e qeverisjes.
Aty ku bindja shpërblehet më shumë se kompetenca dhe heshtja vlerësohet më shumë se përgjegjësia, vendimet publike varfërohen.
Deputeti nuk e shlyen detyrimin ndaj zgjedhësit duke zbatuar qëndrimin e grupit.
Ai duhet të jetë në gjendje të shpjegojë përmbajtjen e votës së vet, pasojat e saj dhe arsyet që e kanë bindur.
Përgjegjësia personale nuk zhduket pas siglës së partisë.
Çdo dorë e ngritur për një reformë territoriale është edhe një dorë e ngritur për pasojat që ajo prodhon.
Kush voton pa kërkuar llogari bëhet bashkëpërgjegjës për një vendim që mund t’ua bëjë jetën më të vështirë atyre që e kanë votuar.
Dobësia themelore e një reforme të nisur nga numri i njësive është përmbysja e rendit të punës.
Një proces serioz fillon me vlerësimin e qeverisjes vendore, përcaktimin e problemeve dhe projektimin e zgjidhjeve.
Vetëm pasi sqarohen kompetencat, financimi, organizimi i shërbimeve dhe mekanizmat e përfaqësimit, mund të përcaktohet harta që i shërben atij modeli.
Kur harta del përpara analizës, procesi merr karakter justifikues.
Ekspertiza rrezikon të përdoret për të mbrojtur përfundimin e zgjedhur politikisht.
Të dhënat përzgjidhen sipas dobisë që kanë për propozimin, ndërsa pasojat e papërshtatshme shtyhen në plan të dytë.
Në këtë mënyrë, publikut mund t’i paraqitet si përfundim shkencor ajo që në thelb ka nisur si preferencë politike.
Prandaj bilanci i reformës së vitit 2014 është themelor.
Ai duhet të tregojë çfarë funksionoi, çfarë nuk funksionoi dhe ku qëndrojnë shkaqet.
Pa një vlerësim të tillë, reforma e re rrezikon të përsërisë gabimet e vjetra në një përmasë tjetër.
Dështimi i një shërbimi mund të vijë nga mungesa e fondeve, keqmenaxhimi, kompetencat e paqarta, administrata e pamjaftueshme ose largësia nga qendra.
Këto shkaqe kërkojnë ndërhyrje të ndryshme.
Bashkimi i territoreve nuk i zgjidh automatikisht.
Nëse problemi është drejtimi i dobët, zgjerimi mund të shtojë hapësirën që drejtohet dobët.
Nëse problemi është largësia, zgjerimi mund ta thellojë atë.
Nëse problemi është përqendrimi i investimeve në qendër, një territor më i madh mund të shtojë komunitetet që konkurrojnë për vëmendjen e së njëjtës administratë.
Një bashki më e madhe duhet të provojë se mund të shërbejë më mirë. Madhësia, në vetvete, nuk është dëshmi aftësie.
Pretendimi për uljen e kostove administrative kërkon gjithashtu një analizë të plotë.
Kursimi në një zyrë mund të shoqërohet me rritje të kostos për mijëra qytetarë.
Mbyllja ose dobësimi i një shërbimi pranë banorit mund të ulë një shpenzim institucional, por të shtojë shpenzimet e udhëtimit, kohën e humbur dhe varësinë nga të tjerët.
Një bilanc që numëron vetëm paratë e kursyera nga administrata dhe shpërfill barrën që kalon te familjet është një bilanc i mangët.
Ai e paraqet zhvendosjen e kostos si sukses.
Këtë barrë e ndiejnë më fort ata që kanë më pak mundësi ta përballojnë.
Një familje me të ardhura të ulëta nuk e ka luksin të humbasë një ditë pune për një procedurë.
Një i moshuar nuk e përballon me të njëjtën lehtësi një rrugë të gjatë.
Një person me aftësi të kufizuara mund të përballet me pengesa që e bëjnë shërbimin të paarritshëm, edhe kur ai figuron zyrtarisht si i ofruar.
Këtu reforma merr përmbajtje sociale.
Ajo mund të afrojë mundësitë ose të thellojë pabarazinë.
Mund të forcojë lidhjen e banorit me institucionin ose ta bëjë atë më të largët dhe më të varur.
Zonat rurale dhe malore kërkojnë vëmendje të veçantë.
Organizimi i tyre nuk mund të përcaktohet vetëm nga numri i banorëve.
Terreni, rrugët, transporti, kushtet sezonale dhe lidhjet ndërmjet vendbanimeve ndikojnë drejtpërdrejt në funksionimin e një njësie vendore.
Një territor me pak banorë mund të kërkojë më shumë prani institucionale pikërisht për shkak të vështirësive që ka.
Pakësimi i popullsisë nuk duhet të shndërrohet në arsyetim për tërheqjen e mëtejshme të shërbimeve.
Një politikë e tillë rrezikon të ushqejë një rreth vicioz:
Shërbimet dobësohen, jeta bëhet më e vështirë, banorët largohen dhe largimi përdoret sërish si argument për reduktim.
Shteti nuk mund ta përdorë zbrazjen e një zone si alibi për ta lënë edhe më vetëm.
Për Malësinë e Madhe dhe komunitete të ngjashme, kjo analizë ka peshë të veçantë.
Hapësirat malore, vendbanimet kufitare dhe lidhjet historike të komuniteteve kërkojnë trajtim që njeh realitetin e tyre.
Një ndryshim që prek organizimin vendor duhet të shpjegojë konkretisht si do të mbrohen shërbimet, përfaqësimi dhe mundësitë për zhvillim.
Identiteti vendor është pjesë e këtij realiteti.
Ai lidhet me përkatësinë, bashkëpunimin dhe besimin te institucionet.
Nuk mund të trajtohet me përçmim si ndjeshmëri që pengon modernizimin.
Një reformë e përgjegjshme e përfshin këtë dimension në analizë dhe tregon si do ta ruajë lidhjen e komunitetit me vendimmarrjen.
Një rrezik tjetër është përqendrimi i pushtetit brenda bashkive.
Edhe kur një reformë paraqitet si forcim i qeverisjes vendore, ajo mund të prodhojë përqendrim në qendrën urbane, nëse njësitë e tjera mbeten pa kompetenca, pa burime dhe pa peshë reale.
Në një model të tillë, banori i periferisë kërkon shërbim nga një institucion gjithnjë e më i largët.
Përfaqësuesi i tij ka më pak ndikim, ndërsa nevojat lokale duhet të konkurrojnë me interesa më të fuqishme.
Përfundimi mund të jetë një administratë më e madhe dhe një qytetar më i dobët përballë saj.
Për këtë arsye, decentralizimi duhet të matet me vendimmarrjen dhe burimet që ushtrohen pranë komunitetit.
Njësitë administrative kanë nevojë për rol të qartë, përgjegjësi të përcaktuara dhe mundësi reale për të vepruar.
Një tabelë në hyrje të zyrës nuk e zëvendëson pushtetin për të zgjidhur një problem.
As digjitalizimi nuk e mbulon këtë boshllëk.
Shërbimet elektronike janë të dobishme kur janë të arritshme dhe të përdorshme, por ato nuk e heqin nevojën për prani institucionale.
Uji, rrugët, pastrimi, transporti dhe mirëmbajtja kërkojnë organizim në terren.
Përgjegjësia nuk mund të përfundojë te një aplikim i regjistruar në sistem.
Edhe konsultimi publik duhet të vlerësohet nga ndikimi që ka mbi vendimin.
Numri i takimeve nuk tregon vetvetiu se banorët janë dëgjuar.
Dëgjimi bëhet i besueshëm kur argumentet marrin përgjigje, kundërshtimet shqyrtohen dhe propozimi ndryshon aty ku faktet e kërkojnë.
Kur asgjë nuk mund të ndryshojë, konsultimi shndërrohet në administrim të pakënaqësisë.
Qytetarëve u jepet hapësirë të flasin, ndërsa pushteti ruan për vete të drejtën për të mos marrë parasysh asgjë.
Kjo praktikë e konsumon besimin dhe e bën pjesëmarrjen publike të duket e kotë.
Qytetari që dëgjohet vetëm pasi është vendosur për të, po trajtohet si spektator i fatit të vet.
Transparenca është edhe mbrojtja kryesore kundër dyshimit se harta po ndërtohet për interes politik.
Kufijtë vendorë ndikojnë mbi përfaqësimin, burimet dhe shpërndarjen e pushtetit.
Për këtë arsye, çdo propozim duhet të shoqërohet me kritere të publikuara, alternativa të krahasueshme dhe arsyetime që mund të kontrollohen.
Sa më i mbyllur procesi dhe sa më i fortë presioni për votim, aq më e dobët bëhet besueshmëria e tij.
Pushteti që kërkon të shmangë dyshimet duhet të hapë analizën për shqyrtim, jo të kërkojë heshtje nga ata që kundërshtojnë.
Opozita ka përgjegjësi të dalë përtej denoncimit dhe të paraqesë një model të argumentuar.
Por përgjegjësia kryesore për cilësinë e projektit i mbetet atij që e propozon dhe kërkon ta miratojë.
Asnjë mangësi e opozitës nuk e shfajëson shumicën për një reformë të paqartë ose të pambështetur sa duhet.
Shqipëria ka nevojë për një qeverisje vendore që e njeh territorin, i shërben banorit dhe jep llogari për rezultatet.
Kjo kërkon më shumë punë se vizatimi i një harte.
Kërkon ndarje të qartë përgjegjësish, financim të qëndrueshëm, kontroll publik dhe tregues që dëshmojnë përmirësimin e jetës së qytetarëve.
Një reformë territoriale duhet të gjykohet nga ajo që ndodh pas miratimit:
Shërbimi që afrohet, koha që kursehet, investimi që shpërndahet më drejt dhe zëri i komunitetit që dëgjohet më shumë.
Nëse këto mungojnë, ndryshimi i hartës mbetet një akt politik me kosto publike.
Pushteti mund ta paraqesë si sukses në ditën e votimit, ndërsa qytetari mund ta përjetojë si humbje për vite me radhë.
Deputetët që pranojnë të rreshtohen pa kërkuar një analizë të plotë marrin mbi vete këtë përgjegjësi.
Nesër nuk do të mjaftojë të fajësojnë zbatimin, administratën apo rrethanat.
Pasojat e parashikueshme janë pjesë e vendimit që votojnë sot.
Shqipëria nuk i detyrohet bindje një harte vetëm sepse pushteti ka siguruar votat për ta miratuar.
Mazhoranca ka numrat për të marrë vendime, por ka edhe detyrimin të provojë se ato i shërbejnë vendit.
Një shumicë që mund ta kalojë reformën nuk ka provuar ende se ka të drejtë.
Këtë duhet ta dëshmojë me rezultatet që garanton për qytetarët.
Deri atëherë, rreshtimi i deputetëve tregon forcën e komandës partiake;
Nuk dëshmon cilësinë e reformës.

Përgatiti:
Koja Leonard: