Ekzekutimi i xhelatit mizor të Shqipërisë

Në vapën mbytëse të një bunkeri ushtarak në Tiranë, më 11 qershor 1949, një litar varej nga një tra druri i vrazhdë, mbi një kapak që hapej poshtë këmbëve. Në skelën e ekzekutimit, i veshur me një këmishë të grisur e pa jakë, qëndronte gjeneral-lejtnanti 38-vjeçar, Koçi Xoxe. Vetëm një vit më parë, mjaftonte të përmendej emri i tij që ministrat të dridheshin e qytetarët të pëshpëritnin nga tmerri. Si Ministër i Punëve të Brendshme, Zëvendëskryeministër dhe themelues i policisë sekrete famëkeqe, Sigurimit, Xoxe kishte qenë tmerri i vërtetë i Shqipërisë së pasluftës; ai kontrollonte burgjet, kampet e punës së detyruar dhe skuadrat e pushkatimit. Por, ndërsa kapuçi i vendosej mbi kokë, njeriu që dikur ishte sunduesi i padiskutueshëm, u var pikërisht nga ai mekanizëm terrori që e kishte ndërtuar vetë me duart e tij – duke rënë viktimë e një përplasjeje gjeopolitike mes Josif Stalinit dhe Josip Broz Titos, mijëra kilometra larg.

Xoxe e kishte çarë rrugën drejt majës së rezistencës komuniste gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke nisur nga një punishte e thjeshtë teneqexhiu në Korçë. I privuar nga ajri intelektual dhe arsimimi borgjez francez që zotëronte kreu i partisë, Enver Hoxha, Xoxe ishte një luftëtar rruge analfabet, por jashtëzakonisht efikas e i pamëshirshëm; ai u përzgjodh shpejt nga misioni ushtarak jugosllav si njeriu i tyre kryesor në Shqipëri. Pas çlirimit në vitin 1944, Xoxe mbikëqyri asgjësimin e gjithë opozitës së brendshme, duke dërguar mijëra njerëz – të cilët shiheshin si “armiq të klasës”, monarkistë apo priftërinj – drejt gropave të ekzekutimit. I mbështetur nga Beogradi, Xoxe u bë edhe më i fuqishëm se vetë Hoxha, duke shtyrë përpara një plan për të shkrirë ekonominë, ushtrinë dhe kufijtë e Shqipërisë drejtpërdrejt brenda Federatës Jugosllave, si republika e saj e shtatë.

Kur rivalët brenda udhëheqjes shqiptare kundërshtuan dominimin e Beogradit, Xoxe i asgjësoi ata pa asnjë hezitim. Në fund të vitit 1947, kur Ministri i Ekonomisë, Nako Spiru, doli kundër shfrytëzimit ekonomik nga ana e jugosllavëve, Xoxe organizoi një “gjueti shtrigash” ideologjike kaq të egër, saqë Spiru u mbyll në zyrën e tij dhe qëlloi veten në zemër. Hoxha, i izoluar politikisht dhe i tmerruar se rivali i tij pro-jugosllav mund të organizonte një grusht shteti, kaloi muaj të tërë në ankth të vazhdueshëm, duke pritur ditën kur Xoxe do të urdhëronte Sigurimin ta tërhiqte zvarrë në ndonjë qeli.

Më pas erdhi tronditja sizmike e 28 qershorit 1948: çarja mes Titos dhe Stalinit. Stalini e përjashtoi zyrtarisht Jugosllavinë nga Kominformi, duke e cilësuar Titon si një vegël fashiste të imperialistëve dhe si një renegat heretik. Për Hoxhën, tërbimi i Stalinit ishte një shpëtim që vinte si nga qielli. Duke kuptuar se Kremlinit i duhej një satelit i palëkundur në Adriatik për të kërcënuar Jugosllavinë, Hoxha e hodhi Shqipërinë në krahët e Stalinit dhe goditi rivalin e tij me një shpejtësi grabitqare.

Brenda një nate, vija e partisë ndryshoi rrënjësisht dhe me një ashpërsi të befasishme. Të qenit mik i Titos nuk ishte më rruga drejt ngritjes në detyrë; përkundrazi, kjo u shndërrua në krimin më të rëndë: “spiunazh trockisto-titoist”. Pasi iu hoqën postet ministrore në tetor 1948, Xoxe u arrestua një muaj më vonë pikërisht nga ata oficerë të Sigurimit që më parë i rrinin gatitu sa herë ai kalonte pranë. I tërhequr zvarrë në një gjyq farsë, të zhvilluar fshehurazi pas dyerve të mbyllura, Xoxe iu nënshtrua një marrjeje në pyetje me dhunë fizike të pandërprerë, derisa nënshkroi një rrëfim ku pranonte se kishte komplotuar për t’ia shitur Shqipërinë imperialistëve të huaj dhe për të vrarë Hoxhën.

Më 11 qershor 1949, trupi gjykues shpalli dënimin e tij me vdekje dhe Xoxe u var para agimit; trupi i tij u varros në një gropë të fshehtë, pa asnjë shenjë dalluese, pranë Tiranës. Hoxha e përdori kufomën e Xoxes si një fshesë ideologjike, duke ekzekutuar mijëra zyrtarë që kishin pasur lidhje me Jugosllavinë, dhe e mbylli Shqipërinë brenda një kështjelle ultra-staliniste paranoje, e cila do t’i mbijetonte vetë perandorisë sovjetike.