Kur shteti nderon të dënuarin për gjenocid, problemi nuk është më vetëm historia.

Varrimi i Ratko Mladićit në Beograd nuk mund të shihet vetëm si ceremonia mortore e një ish-komandanti ushtarak. Mënyra se si u organizua lamtumira e tij, nderimet shtetërore dhe ushtarake, prania e zyrtarëve të Serbisë dhe e drejtuesve politikë të Republika Srpska, si dhe glorifikimi publik nga mijëra pjesëmarrës, e shndërruan varrimin në një ngjarje me domethënie të thellë politike.

Këtu qëndron edhe problemi kryesor.

Ratko Mladić nuk vdiq si një gjeneral ndaj të cilit historia ende nuk e ka dhënë verdiktin. Ai vdiq duke vuajtur dënimin me burgim të përjetshëm, pas një procesi të gjatë gjyqësor ndërkombëtar, i dënuar për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.

Prandaj, kur një shtet i jep nderime një personi me një verdikt të tillë, nuk nderohet vetëm individi. Në mënyrë të pashmangshme relativizohet edhe pesha e krimeve për të cilat ai është dënuar.

Nga glorifikimi individual te problemi institucional

Është me rëndësi të bëhet dallimi ndërmjet së drejtës së familjes për ta varrosur të afërmin e saj dhe shndërrimit të varrimit në manifestim publik e institucional.

Çdo njeri ka familje dhe çdo familje ka të drejtë të vajtojë të vdekurin e saj. Por nderimet ushtarake, prania e ministrave, pjesëmarrja e udhëheqësve politikë dhe mesazhet publike që e paraqesin të dënuarin për gjenocid si hero nuk i përkasin më sferës private.

Ato janë deklaratë politike.

Pikërisht për këtë arsye ceremonia në Beograd duhet lexuar si simptomë e një problemi shumë më të thellë: Serbia dhe një pjesë e strukturave politike të Republika Srpska ende nuk kanë krijuar një distancë të qartë institucionale nga trashëgimia politike dhe ushtarake që prodhoi krimet masive në Bosnjë e Hercegovinë.

Kjo nuk do të thotë se një popull i tërë mund ose duhet të identifikohet me këtë politikë. Përkundrazi, një përgjithësim i tillë do të ishte i padrejtë edhe ndaj atyre qytetarëve, intelektualëve, gazetarëve dhe aktivistëve serbë që për dekada janë përballur me nacionalizmin, mohimin e krimeve dhe glorifikimin e kriminelëve të luftës.

Problemi është institucional dhe politik.

Srebrenica nuk është çështje interpretimi

Për Srebrenicën ekzistojnë vendime të gjykatave ndërkombëtare. Prandaj, debati serioz nuk mund të zhvillohet më rreth pyetjes nëse gjenocidi ka ndodhur, por rreth pyetjes se si shoqëritë dhe shtetet e rajonit do të përballen me të.

Në korrik 1995, më shumë se 8.000 burra dhe djem boshnjakë u vranë pas rënies së enklavës së Srebrenicës.

Mladić ishte komandanti i Ushtrisë së Republika Srpska dhe u dënua për gjenocidin në Srebrenicë, si dhe për krime të tjera të kryera gjatë luftës në Bosnjë e Hercegovinë.

Pikërisht për këtë arsye, duartrokitjet, thirrjet e emrit të tij, portretet dhe paraqitja e tij si hero nuk janë vetëm shprehje nostalgjie.

Ato përmbysin moralisht raportin ndërmjet viktimës dhe ekzekutorit.

Viktima largohet nga qendra e kujtesës, ndërsa i dënuari për krimin vendoset në piedestal.

Kjo është ajo që mund të quhet vrasja e dytë morale e viktimave: jo vrasja fizike, e cila ka ndodhur një herë dhe është e pakthyeshme, por mohimi i dinjitetit dhe i së vërtetës së tyre përmes heroizimit të atyre që u dënuan për krimet.

Nga kujtesa e luftës te politika e sotme

Rreziku më i madh nuk qëndron vetëm në mënyrën se si interpretohet e kaluara.

Ai qëndron në faktin se mënyra se si një shoqëri kujton të kaluarën përcakton edhe kufijtë moralë të politikës së saj të sotme.

Nëse një komandant i dënuar për gjenocid mund të shndërrohet në simbol kombëtar pozitiv, atëherë mesazhi për brezat e rinj është jashtëzakonisht problematik: krimi mund të relativizohet nëse është kryer në emër të kombit.

Këtu glorifikimi i Mladićit bëhet çështje e sigurisë dhe e ardhmërisë së Ballkanit, jo vetëm e historiografisë.

Sepse pa pranimin e krimit nuk ekziston pendimi; pa pendim nuk mund të ketë pajtim të sinqertë; ndërsa pa pajtim të bazuar në të vërtetën, paqja mbetet vetëm mungesë e përkohshme e luftës.

Edhe bashkësia ndërkombëtare duhet të nxjerrë mësim

Megjithatë, kritika nuk mund të drejtohet vetëm ndaj Beogradit dhe Banjallukës.

Bashkësia ndërkombëtare ka arsye të shqyrtojë edhe politikën e vet ndaj rajonit.

Në korrik 1995 Srebrenica ishte shpallur “zonë e sigurt” e Kombeve të Bashkuara. Megjithatë, bashkësia ndërkombëtare nuk arriti t’i mbronte njerëzit që kishin kërkuar strehim nën atë ombrellë.

Kjo histori duhet të jetë paralajmërim edhe sot.

Dënimi verbal i glorifikimit është i rëndësishëm, por bëhet i pamjaftueshëm nëse politikanët dhe institucionet që relativizojnë krimet trajtohen njëkohësisht sikur kjo çështje të mos kishte pasoja politike.

Evropa duhet të vendosë një standard të qartë: integrimi evropian dhe glorifikimi institucional i personave të dënuar për gjenocid nuk mund të ecin paralelisht.

Nuk ka faj kolektiv, por ekziston përgjegjësi institucionale

Këtu duhet bërë edhe një dallim thelbësor.

Nuk ekziston faj kolektiv i popujve.

Krimet kanë autorë, urdhërdhënës, institucione dhe ideologji konkrete. Por pikërisht për këtë arsye ekziston përgjegjësia e shteteve dhe elitave politike që të distancohen nga autorët e tyre.

Një Serbi demokratike nuk do të duhej ta perceptonte pranimin e së vërtetës për Srebrenicën si sulm kundër popullit serb.

Përkundrazi.

Distancimi nga kriminelët e luftës është mbrojtje e dinjitetit të një populli, sepse asnjë komb nuk duhet të lejojë që identiteti i tij të lidhet me individë të dënuar për gjenocid.

Kambanë alarmi për Ballkanin

Prandaj, ceremonia e Beogradit nuk duhet parë si fundi i historisë së Ratko Mladićit.

Në një kuptim politik, ajo tregoi se beteja për interpretimin e luftërave të viteve ’90 ende vazhdon.

Në njërën anë janë vendimet e gjykatave, dokumentet, varrezat masive, dëshmitë e të mbijetuarve dhe mijëra emra të viktimave.

Në anën tjetër qëndron përpjekja për ta transformuar të dënuarin në hero dhe krimin në sakrificë kombëtare.

Kjo është arsyeja pse glorifikimi i Ratko Mladićit nuk është vetëm fyerje ndaj boshnjakëve dhe familjeve të viktimave.

Është paralajmërim për të gjithë rajonin.

Sepse paqja nuk ndërtohet duke harruar krimin. Pajtim nuk ka duke mohuar viktimën. Dhe e ardhmja evropiane e Ballkanit nuk mund të ndërtohet duke ngritur në piedestal ata që drejtësia ndërkombëtare i dënoi për gjenocid.

Kur një shoqëri fillon t’i shndërrojë të dënuarit për gjenocid në heronj, problemi nuk është më vetëm se si ajo e kujton të kaluarën. Problemi është se çfarë të ardhmeje po përgatit.

Shkruan Ismet Azizi Kokaj: