26 SHTATORI NË MILANO:
NJË POLITIKË KOMBËTARE PËR SHQIPTARËT KUDO QË JETOJNË:

Ka një pjesë të kombit shqiptar që prej dekadash përmendet në fjalime, në festa, në fushata elektorale dhe në takime ceremoniale.
Por shumë më rrallë është trajtuar si pjesë e një projekti të madh shtetëror.
Janë shqiptarët jashtë kufijve të Republikës së Shqipërisë.
Shqiptarët e Kosovës.
Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës.
Shqiptarët në Mal të Zi.
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.
Arbëreshët.
Diaspora e vjetër dhe diaspora e re.
Shqiptarët dhe pasardhësit e shqiptarëve kudo ku historia, emigracioni, luftërat, kufijtë apo nevoja ekonomike i kanë çuar.
Për lëvizjen politike që do të marrë formë më 26 shtator në Milano, kjo nuk do të jetë një çështje periferike.
Do të jetë prioritet kombëtar dhe programor.
Por ndryshimi do të jetë pikërisht këtu:
Kjo lëvizje nuk synon të ndërtojë një tjetër politikë të flamurit dhe fotografisë.
Synon të ndërtojë një politikë të ligjit, shtetësisë, arsimit, kulturës, ekonomisë, investimit dhe lidhjes institucionale me Shqipërinë.
Sepse kombi nuk mbahet i bashkuar vetëm me emocion.
Mbahet edhe me institucione.

NENI 8 I KUSHTETUTËS:
DUHET TË SHNDËRROHET NGA PARIM NË DETYRIM POLITIK TË MATSHËM:

Baza ekziston në ligjin themelor të shtetit.
Neni 8 i Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë përcakton përgjegjësinë e Republikës për mbrojtjen e të drejtave kombëtare të popullit shqiptar jashtë kufijve dhe për ndihmën ndaj shqiptarëve që jetojnë e punojnë jashtë vendit, me qëllim ruajtjen e lidhjeve me trashëgiminë kulturore kombëtare.
Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme.
Kushtetuta nuk e trajton marrëdhënien me shqiptarët jashtë kufijve si një dëshirë të qeverisë së radhës.
E ka ngritur atë në nivel kushtetues.
Dhe pikërisht këtu fillon programi i kësaj lëvizjeje.
Ajo do të kërkojë që Neni 8 të ketë mekanizma zbatimi, financim, institucione, objektiva dhe përgjegjësi konkrete.
Jo vetëm të citohet.
Por të zbatohet.
Nëse Kushtetuta thotë se Shqipëria duhet të mbrojë të drejtat kombëtare të shqiptarëve jashtë kufijve, atëherë shteti duhet të ndërtojë mekanizma për këtë.
Nëse Kushtetuta thotë se Shqipëria duhet të ndihmojë lidhjen e tyre me trashëgiminë kombëtare, atëherë kjo lidhje duhet financuar, organizuar dhe institucionalizuar.
Pikërisht këtë do të kërkojë projekti i ri politik.

EDHE NENI 19 ËSHTË THEMELOR:
SHTETËSIA ËSHTË LIDHJE JURIDIKE ME REPUBLIKËN E SHQIPËRISË:

Kushtetuta trajton edhe shtetësinë.
Neni 19 përcakton parimet bazë të fitimit të shtetësisë shqiptare dhe se shtetasi shqiptar nuk mund ta humbasë shtetësinë, përveçse kur heq dorë prej saj.
Por rregullat konkrete përcaktohen me ligj.
Dhe pikërisht aty politika mund të veprojë.
Sot ligji kryesor është Ligji nr. 113/2020 “Për shtetësinë”, tashmë i ndryshuar.
Pra, kur kjo lëvizje flet për zgjerimin e mundësive për shqiptarët jashtë kufijve, nuk po propozon veprim jashtë Kushtetutës.
Ajo propozon përdorimin dhe ndryshimin e instrumenteve ligjore që vetë rendi kushtetues shqiptar lejon.

ORIGJINA SHQIPTARE DUHET TË KETË NJË RRUGË SHUMË MË TË QARTË DREJT SHTETËSISË:

Ligji nr. 113/2020 e njeh tashmë origjinën si një nga bazat juridike për fitimin e shtetësisë shqiptare.
Lëvizja që do të marrë formë më 26 shtator synon të shkojë më tej.
Ajo do të propozojë rishikimin e Ligjit nr. 113/2020 dhe të akteve nënligjore që lidhen me të, duke u mbështetur mbi një parim të thjeshtë:
Shqiptarit që provon origjinën e tij, shteti shqiptar duhet t’ia lehtësojë lidhjen juridike me Shqipërinë, jo t’ia komplikojë atë.
Kjo nuk do të thotë pasaportë pa verifikim.
Përkundrazi.
Do të ketë verifikim të identitetit, origjinës, dokumentacionit dhe kërkesave të sigurisë.
Por nuk duhet të ketë një labirint burokratik.

ÇFARË DO TË PROPOZOJË KONKRETISHT LËVIZJA PËR SHTETËSINË:

Programi do të synojë një paketë të posaçme ndryshimesh në Ligjin nr. 113/2020 dhe aktet zbatuese.
Do të propozohet që për personat me origjinë shqiptare të krijohet një procedurë e posaçme e përshpejtuar, me afate ligjore të përcaktuara.
Do të kërkohet që dokumentacioni të dorëzohet në mënyrë digjitale, aty ku kjo është teknikisht dhe juridikisht e mundur.
Do të propozohet që shteti të ndihmojë aktivisht në verifikimin e dokumenteve historike dhe të origjinës, në vend që gjithë barra t’i lihet aplikantit.
Do të kërkohet ndërveprim elektronik ndërmjet gjendjes civile, arkivave, ministrive, përfaqësive diplomatike dhe institucioneve të tjera.
Dhe mbi të gjitha:
Një dosje, një procedurë, një përgjigje.
Jo qytetari nga një zyrë te tjetra.

DO TË PROPOZOHET EDHE NJË STATUS I POSAÇËM PËR PERSONAT ME ORIGJINË SHQIPTARE:

Jo çdo njeri me prejardhje shqiptare do të dëshirojë menjëherë shtetësinë.
Pikërisht për këtë, lëvizja do të propozojë që të shqyrtohet krijimi me ligj i një Karte të Origjinës Shqiptare, ose i një statusi juridik ekuivalent.
Ajo nuk do të ishte pasaportë.
Nuk do të jepte automatikisht të drejtat politike që burojnë nga shtetësia.
Por mund të shërbente si instrument juridik për lidhjen e personit me Shqipërinë:
Dhe, sipas mënyrës se si do të hartohej ligji, mund të krijonte lehtësi të caktuara në arsim, kulturë, administratë, investime dhe programe të posaçme kombëtare.
Ky instrument duhet të ndërtohet me kujdes juridik, që të jetë serioz dhe jo simbolik.

LIGJI NR. 16/2018:
“PËR DIASPORËN” DUHET TË RISHIKOHET:

Shqipëria ka tashmë Ligjin nr. 16/2018 “Për diasporën”, të ndryshuar edhe me Ligjin nr. 92/2020.

Kuadri ekzistues përfshin mekanizma për marrëdhënien institucionale me diasporën.
Lëvizja e re do të propozojë që ky ligj të mos mbetet një ligj administrimi të marrëdhënieve me diasporën.
Synimi do të jetë shndërrimi i tij në një kuadër shumë më të gjerë të marrëdhënieve të Shqipërisë me shqiptarët jashtë kufijve,
dhe diasporën, me të drejta, programe dhe përgjegjësi shumë më të qarta.
Sepse “diaspora” nuk është një kategori homogjene.
Një shtetas shqiptar emigrant, një shqiptar autokton jashtë kufirit shtetëror, një person me origjinë shqiptare dhe një pasardhës i një komuniteti historik shqiptar kanë situata juridike të ndryshme.
Ligji duhet ta njohë këtë kompleksitet.

DO TË PËRCAKTOHET QARTË SE KUSH ËSHTË PËRGJEGJËS:

Një nga problemet e politikës shqiptare është shpërndarja e përgjegjësive.
Një pjesë te diplomacia.
Një pjesë te arsimi.
Një pjesë te kultura.
Një pjesë te institucionet e diasporës.
Dhe kur përgjegjësia ndahet në shumë zyra, në fund qytetari nuk di kujt t’i kërkojë llogari.
Lëvizja do të kërkojë një arkitekturë shumë më të qartë:
Një autoritet politik përgjegjës, një administratë profesionale, një buxhet dhe një raport vjetor përpara Kuvendit.
Sa shqiptarë janë përfshirë në programet e gjuhës?
Sa kërkesa shtetësie janë trajtuar?
Sa qendra funksionojnë?
Sa bursa janë dhënë?
Sa investime janë lehtësuar?
Sa para janë shpenzuar?
Rezultatet duhet të publikohen.

QENDRAT KULTURORE SHQIPTARE:
NGA CEREMONIA TE INSTITUCIONI:

Kuadri aktual ligjor njeh edhe Qendrat Kulturore për Diasporën.
Por lëvizja e 26 shtatorit do të kërkojë që koncepti i tyre të zhvillohet shumë më tej.
Një qendër shqiptare nuk duhet të jetë një sallë që hapet vetëm për festat kombëtare.
Duhet të funksionojë gjatë gjithë vitit.
Të jetë bibliotekë. Shkollë shqipe.
Qendër rinore. Qendër informacioni.
Hapësirë e promovimit kulturor. Orientim universitar.
Rrjet profesionistësh. Vend aktivitetesh për fëmijët.
Platformë për bizneset shqiptare. Pikë informacioni për marrëdhëniet me Shqipërinë.
Në komunitetet e mëdha shqiptare, këto qendra duhet të bëhen shtëpitë institucionale të kulturës shqiptare.

ARSIMI SHQIP DO TË KETË NJË FOND TË GARANTUAR:

Neni 8 i Kushtetutës nuk mund të zbatohet seriozisht pa mbrojtjen e gjuhës shqipe.
Dhe këtu programi i lëvizjes do të jetë shumë i qartë.
Do të propozohet një linjë e posaçme buxhetore për arsimin shqip jashtë territorit të Republikës.
Jo fonde sporadike. Jo projekte që varen nga qeveria e radhës.
Por financim i programuar.
Tekste falas. Platformë kombëtare digjitale.
Formim mësuesish. Mbështetje për shkollat plotësuese.
Biblioteka elektronike. Programe verore në Shqipëri.
Certifikim të njohur të njohurive të gjuhës shqipe.
Materiale të posaçme për fëmijët e brezit të dytë dhe të tretë që nuk e kanë shqipen gjuhë të parë.
Sepse nëse humbet gjuha, pas disa brezash lidhja me Shqipërinë rrezikon të mbetet vetëm kujtim familjar.

BURSAT NGA MASË E KUFIZUAR:
NË POLITIKË TË QËNDRUESHME:

Ekziston precedent konkret:
VKM nr. 447, datë 22.7.2021, ka parashikuar bursa për shtetas të huaj me origjinë shqiptare për studime në Republikën e Shqipërisë.
Kjo tregon se instrumenti juridik ekziston.
Por lëvizja nuk synon që mbështetja e studentëve me origjinë shqiptare të mbetet e varur nga masa sporadike.
Do të propozohet që bursat për të rinjtë shqiptarë jashtë kufijve të institucionalizohen nëpërmjet një programi të qëndrueshëm shumëvjeçar.
Bursa ekselence. Bursa sociale. Bursa për gjuhën dhe kulturën.
Mjekësi. Inxhinieri.
Teknologji. Mësuesi.
Shkenca. Arte.
Dhe fusha të tjera ku Shqipëria ka nevojë për kapital njerëzor.
Synimi do të jetë që Shqipëria të bëhet edhe qendër arsimore për shqiptarët jashtë kufijve.

NJOHJA E DIPLOMAVE DHE DOKUMENTEVE DUHET TË SHPEJTOHET:

Nuk ka kuptim që Shqipëria t’i kërkojë një profesionisti shqiptar jashtë vendit të vijë dhe të kontribuojë dhe më pas ta përplasë me burokraci.
Lëvizja do të propozojë marrëveshje, procedura të digjitalizuara dhe afate administrative më të qarta për njohjen e kualifikimeve, duke respektuar standardet profesionale dhe marrëveshjet ndërkombëtare.
Jo njohje automatike pa kontroll.
Por as burokraci pa fund.
Standard europian dhe afat europian.

SHQIPTARËT E RAJONIT:
NGA RETORIKA TE PROJEKTET E PËRBASHKËTA:

Për shqiptarët e Kosovës, Preshevës, Bujanocit, Medvegjës, Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut dhe hapësirave të tjera shqiptare, politika e lëvizjes do të synojë lehtësi dhe bashkëpunim konkret, gjithmonë në respekt të Kushtetutës, së drejtës ndërkombëtare dhe sovranitetit të shteteve përkatëse.
Arsim. Kulturë. Shkëmbime studentore.
Njohje dokumentesh sipas marrëveshjeve.
Biznes. Turizëm. Media.
Sport. Kërkim shkencor.
Infrastrukturë kulturore.
Lëvizje më të thjeshtë administrative aty ku marrëveshjet ndërmjet shteteve e lejojnë.
Sepse lidhja kombëtare nuk ka nevojë për konflikt që të jetë e fortë.
Ka nevojë për bashkëpunim konkret.

INVESTIMET E SHQIPTARËVE JASHTË DO TË KENË STATUS TË POSAÇËM SHËRBIMI:
JO PRIVILEGJ JASHTË LIGJIT:

Lëvizja do të propozojë një One Stop Shop Kombëtar për Investimet e Diasporës dhe Shqiptarëve Jashtë Kufijve.
Një derë. Një dosje. Një koordinator.
Afate të përcaktuara.
Informacion për pronën, tatimet, regjistrimin, lejet, bujqësinë, turizmin, teknologjinë dhe financimin.
Jo favore fiskale të fshehta.
Jo prona për miqtë.
Jo klientelizëm.
Por shërbim administrativ i përshpejtuar dhe transparent.

DO TË KRIJOHET REGJISTRI VULLNETAR I KAPITALIT NJERËZOR SHQIPTAR:

Diaspora nuk është vetëm remitancë.
Ky ka qenë një nga gabimet më të mëdha të politikës shqiptare.
Jashtë Shqipërisë ka mjekë shqiptarë.
Profesorë. Shkencëtarë. Juristë. Inxhinierë.
Ekspertë teknologjie dhe inteligjence artificiale.
Sipërmarrës. Ekonomistë. Arkitektë. Artistë.
Specialistë të administratës. Drejtues kompanish.
Lëvizja do të propozojë krijimin e një regjistri krejtësisht vullnetar dhe të mbrojtur sipas legjislacionit të të dhënave personale për profesionistët shqiptarë që dëshirojnë të kontribuojnë.
Nëse universiteti shqiptar kërkon profesor, duhet të ketë një rrjet ku të kërkojë.
Nëse spitali kërkon specialist, duhet të ketë një rrjet.
Nëse një reformë kërkon ekspert, duhet të ketë një rrjet.
Nëse një bashki kërkon ekspertizë, duhet të ketë mundësinë të lidhet me profesionistët shqiptarë jashtë vendit.
Shqipëria duhet të fillojë të importojë edhe dijen e shqiptarëve të saj, jo vetëm paratë e tyre.

PËRFAQËSIMI I DIASPORËS DUHET TË DEMOKRATIZOHET:

Ekziston edhe Këshilli Koordinues i Diasporës, ndërsa VKM nr. 340, datë 6.6.2018, ka përcaktuar rregulla për zgjedhjen e përfaqësuesve të tij.
Lëvizja do të kërkojë që përfaqësimi të bëhet sa më transparent, konkurrues dhe i lidhur drejtpërdrejt me komunitetet.
Diaspora nuk duhet të përfaqësohet vetëm nga njerëzit që njeh ambasada.
As nga njerëzit që njeh ministria.
As nga njerëzit që njeh partia.
Diaspora duhet të ketë rol real në zgjedhjen e përfaqësuesve të saj.
Dhe përfaqësuesit duhet të japin llogari para komunitetit që përfaqësojnë.

NENI 8 DUHET TË KETË “FATURË” DHE RAPORT VJETOR:

Këtu qëndron një nga ndryshimet që do ta bënte programin të matshëm.
Lëvizja do të propozojë që çdo vit qeveria t’i raportojë Kuvendit:
sa është buxheti për shqiptarët jashtë kufijve, sa fëmijë mësojnë shqip, sa mësues financohen, sa tekste shpërndahen, sa bursa jepen, sa qendra funksionojnë, sa kërkesa për shtetësi mbi bazën e origjinës janë paraqitur, sa janë miratuar, sa janë refuzuar, sa zgjat mesatarisht procedura, sa investime të diasporës janë asistuar.
Dhe çfarë rezultatesh kanë prodhuar politikat.
Kështu Neni 8 kalon nga retorika në llogaridhënie.

ÇFARË PREMTON TË NDRYSHOJË LËVIZJA:

Paketa programore që do të propozohet do të mbështetet te Kushtetuta, por do të kërkojë ndërhyrje në legjislacionin e zakonshëm dhe në aktet nënligjore.
Konkretisht, lëvizja do të propozojë rishikimin e Ligjit nr. 113/2020 “Për shtetësinë”, rishikimin e Ligjit nr. 16 2018 “Për diasporën), të ndryshuar, rishikimin e VKM-ve dhe procedurave administrative për shtetësinë, bursat, qendrat kulturore dhe përfaqësimin e diasporës, procedurë të përshpejtuar dhe të digjitalizuar për origjinën shqiptare, status të posaçëm për personat me origjinë shqiptare që nuk kërkojnë menjëherë shtetësi, fond të garantuar për gjuhën shqipe, program kombëtar bursash, qendra funksionale shqiptare, mekanizëm të posaçëm për investimet, regjistër vullnetar profesionistësh, dhe raportim të detyrueshëm vjetor në Kuvend.
Dhe këtu duhet bërë një dallim juridik shumë i rëndësishëm:
Jo çdo gjë kërkon ndryshim të Kushtetutës.
Shumë prej këtyre politikave mund të realizohen përmes ndryshimit të ligjeve, VKM-ve, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe buxhetit të shtetit.
Kushtetuta jep parimin.
Lëvizja premton të ndërtojë mekanizmin.

26 SHTATORI:
NGA “DIASPORA” TE NJË HAPËSIRË SHQIPTARE E LIDHUR INSTITUCIONALISHT:

Ky është ndryshimi që lëvizja e re kërkon të sjellë në filozofinë e shtetit shqiptar.
Ajo nuk kërkon që shqiptari jashtë kufirit të kujtohet vetëm më 28 Nëntor.
Nuk kërkon që diaspora të kujtohet vetëm kur dërgon para.
Nuk kërkon që profesionisti shqiptar jashtë vendit të kujtohet vetëm kur Shqipërisë i duhet një histori suksesi.
Nuk pranon që fëmija shqiptar jashtë vendit ta mësojë shqipen vetëm falë sakrificës së prindit dhe të një mësuesi vullnetar.
Nuk pranon që njeriu me origjinë shqiptare të trokasë në derën e shtetit shqiptar dhe të trajtohet thjesht si një dosje e huaj.
Lëvizja synon një shtet që e kërkon shqiptarin, e lidh me Shqipërinë dhe i krijon instrumentet për ta ruajtur këtë lidhje.
Kjo nuk është politikë kufijsh.
Është politikë njerëzish.
Nuk është projekt kundër askujt.
Është projekt për gjuhën, kulturën, arsimin, ekonominë dhe lidhjen juridike me Shqipërinë.
Dhe ky do të jetë një nga prioritetet e projektit që merr formë më 26 shtator 2026 në Milano:

NJË SHQIPËRI QË NUK NUMËRON VETËM SHQIPTARËT BRENDA KUFIJVE:
POR NDËRTON URA ME SHQIPTARËT KUDO QË JETOJNË.
Jo vetëm me flamur. Jo vetëm me këngë. Jo vetëm me fjalime.
Por me Kushtetutë, ligj, buxhet, shkollë, kulturë, shtetësi, investim dhe institucione.
Sepse nëse Neni 8 i Kushtetutës i ngarkon Republikës së Shqipërisë përgjegjësi ndaj shqiptarëve jashtë kufijve, atëherë sfida që kjo lëvizje vendos përpara politikës shqiptare është e qartë:
TA KTHEJË ATË PËRGJEGJËSI KUSHTETUESE NË NJË POLITIKË SHTETËRORE QË SHQIPTARI, KUDO QË JETON, TA NDIEJË DHE TA PREKË NË JETËN E TIJ.

Përgatiti:
Koja Leonard: